اصغر استادحسن معمار
فرهنگ دفاع مقدس، شجرهای پاک، اصیل و نورانی است که در دوران طلایی دفاع مقدس پا گرفت و خیلی زود به ثمر نشست. بهانه رویش آن، خاطرات برگرفته از رزمندگانی بود که در صحنههای عملیات، حضوری خاطرهانگیز و پرتلاش داشتند. این خاطرات بر دلها نشست و رسوخ کرد و ریشه دواند و شاخ و برگش به هر سو راه پیدا کرد. گونههای مختلف هنری و ادبی از جمله ثمرات این شجره پربرکت هستند.
با گذشت سالها، لزوم ثبت تاریخی دفاع مقدس – در باور استانها – در فکر و اندیشه دلسوزان فرهنگ جای گرفت و از آن رو تاریخ شفاهی و مکتوب در این سرزمین پرخاطره، جهان دوباره پیدا کرد.
گروهی که از سر سوز و دلدادگی و رسالت تاریخی دست به قلم شده بودند، به ثبت خاطرات نشستند. آنان یا خود دارای خاطره بودند و یا به کسب و انسجام و ثبت یادگارهای دیگر همرزمانشان دست به قلم شدند. حاصل این پیوند دوباره یاران گذشته، مجموعههای نورانی و صحیفههای خواندنی از مستند هشت سال دفاع مقدس شد.
امروزه شاهدیم که اقبال همگانی به شنیدن و خواندن تاریخ شفاهی جنگ، بیش از گذشته شده است. بیست و دو سال از قبول قطعنامه 598 گذشته و خاطرات ناب، یکی پس از دیگری، نوازنده گوشها و چشمنواز نگاههای مشتاق نسل جوان است.
کاروانیان راهیان نور که هر ساله به دیدار اماکن مقدس جنوب و غرب میروند، با خود خاطراتی به همراه میآورند که چون شمیم جاننوازی در هر کوی و برزن راه پیدا میکند. رو آوردن نسل امروز به این جنبه از فرهنگ ملی – میهنی که ذخیره عظیم از معارف و منابع غنی ایرانی - اسلامی است، فرصتی است گرانبها که اینک در اختیار متولیان امور فرهنگی قرار گرفته است.
در اینباره، سعید ابوطالب، نماینده پیشین مجلس شورای اسلامی معتقد است:
«اکنون دو دهه از دوران جنگ میگذرد و نویسندگان ما چشمها را شسته و از نو به پدیده جنگ نگاه میکنند. هر روزه کتابهایی نظیر «دا» که در نمایشگاه امسال کتاب به چاپ یکصدودوازدهم رسید، مخاطبان بیشتری مییابد و مدام تجدید چاپ میشود. به راستی علاقهمندان جدیدی پیدا کردهایم یا قلم نویسندگان ما تغییر کرده است.»
ابوطالب خود این موضوع را بیشتر مورد بررسی قرار میدهد:
- «ما اگر تاریخ ادبیات جنگهای مختلف را مطالعه کنیم، میبینیم که بعد از گذشت چند دهه، خاطرههای آن دوران جذابتر میشود. چرا که قبل از آن، خاطرهها برای نسل خود جنگ جذابیت ندارد. خاطرات جنگ ما هم اگر با قلمی مناسب و حجم کمتر نوشته شود و از بیان روایی مناسبی برخوردار باشد، یقیناً برای نسل جدید جذاب خواهد بود. به نظر من، باید همه آثار مکتوب دفاع مقدس، با یک پشتوانه قوی تحقیقاتی نوشته شود تا مانند کتاب «دا»، مورد توجه مخاطبان گوناگون قرار بگیرد.»
در آثار دیگر ناشران همچنین وصفی دیده میشود. در نشر شاهد، «قصه فرماندهان»، «افلاکیان زمین»، «لحظههای آسمانی» و «ترکشهای ولگرد» از مخاطبان بیشتری برخوردار بود.
در نمایشگاه بیست و سوم کتاب تهران، کتابهای دفاع مقدس حضوری متفاوت داشتند. از یک سو دیدیم که پس از دیدار جمعی از نویسندگان و کارشناسان حوزه هنری و نشر سوره مهر با مقام معظم رهبری، میزان فروشی این گونه آثار رونق دیگری به خود گرفت. رهبر معظم انقلاب اسلامی در این دیدار، مسأله کتاب را یکی از مسائل اصلی، درجه یک و بدون جایگزین در مقوله فرهنگ دانستند و تأکید کردند: «انقلاب اسلامی و دفاع مقدس گنجینههای تمام نشدنی و ظرفیتهای عظیمی هستند که باید از آنها برای نشر و گسترش فرهنگ و ارزشهای دینی و انقلاب اسلامی در جامعه و جهان، حداکثر استفاده را کرد». ایشان با تأکید بر اینکه دفاع مقدس، ظرفیت گرانبهایی برای بارور کردن ادبیات کشور و انتقال معرفت ناب دینی و انقلاب اسلامی به جامعه است، افزودند: «کتاب دا» مربوط به بخش کوچکی از وقایع جنگ تحمیلی است و این نشان میدهد که هشت سال دفاع مقدس دارای ظرفیت تولید هزاران کتاب به منظور انتقال فرهنگ و ارزشهای اسلامی و انقلابی به جامعه و جهان است.»
از دیگر سو، ناشرانی هم که از بودجه دولتی ازتزاق میکنند، کم و بیش به چاپ آثار دفاع مقدس پرداختهاند.
«نشر شاهد»، یکی از این نهادهاست که محمد علی فقیه – مدیرکل انتشارات و اطلاعرسانی بنیاد شهید و امور ایثارگران – اینگونه به فهرستبندی اعم فعالیتهای نشر شاهد در سال گذشته پرداخت:
- انتشار بیش از چهارصد عنوان کتاب در سطح کشور
- انعقاد قرارداد با ناشر خارجی برای ترجمه همزمان 5 عنوان کتاب به زبان اردو و انگلیسی
- ترجمه 8 عنوان کتاب به زبان انگلیسی
- تألیف و انتشار 42 عنوان کتاب در موضوع ایثار و شهادت
- حضور گسترده در نمایشگاه بینالمللی کتاب در سه بخش بزرگسال، کودک و نوجوان و بازار جهانی کتاب
- تألیف و آمادهسازی 18 عنوان کتاب درباره زندگینامه شهدای شاخص استانها (طرح جاودانههای تاریخ)
- ناشر برگزیده 30 سال انقلاب اسلامی و دریافت لوح افتخار از نمایشگاه سال گذشته .
مدیرکل انتشارات بنیاد شهید، به دخیل کردن نظرات مخاطبان در صفحهآرایی و شکل ظاهری کتابهای نشر شاهد اشاره کرد و افزود که مردم به بازگشت به فطرت خود علاقهمندند و ایثار و شهادت نیز یکی از خصوصیات فطری انسانهاست، مردم ایران آمادگی پذیرش این فرهنگ را دارند، اما متأسفانه در سالهای اخیر، به دلیل برخی ضعفها در مدیریتهای فرهنگی، همپای نیاز مخاطبان پیش نرفتیم و اکنون برای جبران آن دوران، در پی جذب دوباره مخاطبان هستیم.
امسال شاهد بودیم که برخی ناشران خصوصی هم با استفاده از حمایتهای بنیاد حفظ آثار، کتابهایی را در موضوع دفاع مقدس به چاپ رساندهاند. انتشارات «هزاره ققنوس» از جمله این ناشران است که امسال 40 اثر در حوزه دفاع مقدس به نمایشگاه عرضه کرده است.
حضور بعضی ناشران در عرصه دفاع مقدس
انتشارات روایت فتح، امسال هم در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، کتابهای خود را در موضوع دفاع مقدس با موضوع معرفی شهیدان به روایت همسر(مجموعه نیمه پنهان ماه)، (مجموعه آسمان) مربوط به شهدای نیروی هوایی، (اینک شوکران)، (از چشمها) که کتاب سرداران شهید سپاه اسلام، همچون باکریها، همت، کاوه، زینالدین، چمران و صیاد شیرازی است را عرضه کرده است. روایت فتح، در مورد آزادگان هم پنج مجموعه (دوره درهای بسته) را به چاپ رسانده است که اسارت به روایت 5 آزاده میباشد. مجموعه (یادگاران)، ( روزگاران)، (روایت نزدیک) از دیگر آثار روایت فتح میباشد.
انتشارات «صریر» هم که وابسته به معاونت ادبیات و انتشارات بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس است، در نمایشگاه بیست و سوم کتاب تهران در حوزههای پژوهش، ادبیات داستانی، خاطره، کودک و نوجوان و شعر کتابهایی را منتشر کرده است.
در ضمن مراکزی همچون «مرکز آموزشی و پژوهشی شهید صیاد شیرازی»، «دکتر چمران»، «مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس»، «پیام آزادگان»، «پژوهشکده تحقیقات اسلامی» و «انتشارات سازمان عقیدتی - سیاسی ارتش» هم در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران به ارائه آثار خود در موضوع دفاع مقدس پرداختند.
اما آنچه که در نمایشگاه امسال – به ویژه در بحث تدوین و ترویج کتب دفاع مقدس – جلب توجه میکند، حضور نشر سوره مهر در بحث دفاع مقدس است.
کتب دفاع مقدس، سهم بسزایی در میان کتابهای چاپ شده این نشر (قریب به 2000 عنوان) را به خود اختصاص داده است. این آثار در بخشهای 9 گانه شعر، رمان، داستان، قصه فرماندهان، زنان و جنگ، سرداران، یادداشتها و خاطرهها، پژوهش دفاع مقدس و کتابهای خرمشهر قابل تقسیمبندی است. بیشترین اقبال عمومی هم به این بخش از آثار نشر سوره مهر است.
«دا»، «خاطرات بابانظر»، «ضربت متقابل» و «همپای صاعقه»، هنوز هم از کتابهای پرمخاطب نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران است.
«امیرکبیر» که فعالیتی 60 ساله در نشر کشور دارد، امسال از مجموع 240 عنوان کتاب تازه خود، 53 عنوان را به موضوع دفاع مقدس اختصاص داده است. نثاری، مدیرعامل امیرکبیر با بیان مطلب فوق، افزود: «این مجموعه با عنوان «روایتی دیگر» شامل فیلمنامه، نمایشنامه و داستانهای کوتاه دفاع مقدس است و انتشارات امیرکبیر 23 عنوان را آماده عرضه در نمایشگاه 23 کتاب تهران کرده است.»
