صدایی از استخوان‌های توخالی به گوش می‌رسد

فاطمه فکری - شیر یکی از معدود غذاهایی است که در تمام سنین برای انسان مفید و خواستنی است، یعنی از دوره شیرخوارگی تا کهنسالی. کمتر ماده غذایی وجود دارد که چنین خصوصیتی را داشته باشد به همین دلیل لبنیات و شیر به عنوان یک کالای ارزشمند در تأمین امنیت غذایی مردم مطرح است. با این که شیر سرشار از پروتئین، کربوهیدرات، چربی و برخی از املاح و ویتامین‌هاست اما بنا به دلایلی نامعلوم ما ایرانی‌ها از این منبع مهم غذایی غافلیم. آمارها در ایران مؤید مصرف بسیار کم شیر در کشور است. همانطور که پزشکان و متخصصان اعلام کرده‌اند هر فردی باید روزانه 2 تا 3 لیوان شیر بخورد، این درحالی است که به طور متوسط هر فرد ایرانی شاید هفته‌ای دو تا سه لیوان شیر هم مصرف نکند و این مسأله نگران کننده‌ای است که کشور ما را درمعرض خطر بروز پوکی استخوان و بسیاری از بیماری‌های دیگر قرار می‌دهد. براساس مطالعات وزارت بهداشت، 47 درصد زنان و 44 درصد مردان بالای 50 سال در ایران دچار کمبود تراکم استخوان و 6/4 درصد افراد 20 تا 70 سال به پوکی استخوان در ستون فقرات مبتلا هستند. همچنین از هر چهار زن ایرانی بالای 50 سال، یک نفر به پوکی استخوان مبتلاست. این در حالی است که در دنیا از هر سه زن، یک زن و از هر پنج مرد، یک مرد بالای 50 سال مبتلا به پوکی استخوان هستند. نتیجه تحقیقات دیگری در کشورما نشان می‌دهد که نیمی از زنان بالای 45 سال و 90 درصد زنان بالای 75 سال مبتلا به پوکی استخوان هستند. مطالعات دیگر مؤید کمبود 90 درصدی کلسیم در بین خانوارهای ایرانی است. پروتئین شیر یکی از بهترین و استانداردترین پروتئین‌هاستبه گفته متخصصان، پروتئین شیر یکی از بهترین و استانداردترین پروتئین‌ها محسوب می‌شود. پروتئین شیر در تمام طول زندگی در زمینه رشد سلول‌ها، ترمیم بافت‌ها و ارگان‌های بدن به شدت مورد نیاز است. چربی‌ها به طور کلی به دو دسته حیوانی و گیاهی تقسیم می‌شوند. برخلاف چربی‌های حیوانی که ما نگران میزان کلسترول آن هستیم، چربی‌های شیر از نوع چربی‌های بسیار خوب حیوانی است که اکثراً تأثیر مثبت و مفیدی در بدن ما دارد. دکتر ناصر کلانتری، متخصص کودکان و دانشیار گروه تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی به خبرنگار سلامت «جوان» می‌گوید: شیر دارای ترکیباتی همچون پروتئین، کربوهیدرات، چربی و برخی از املاح و و یتامین‌هاست که چربی شیر به دو دسته اشباع شده و غیر اشباع تقسیم می‌شود. عمده چربی شیر غیر اشباع است که در سلامتی انسان تأثیرات مثبت زیادی دارد. کمبود آنزیم لاکتوز، مشکل شایع در جوامع شرقیلاکتوز نیز مهم ترین کربوهیدرات شیر است که بخش اعظم ماده سفید مغز انسان از همین ماده درست شده است. بنابراین یکی از بهترین منابع کربوهیدراتی برای رشد و نمو و عملکرد مغز ما همین لاکتوز موجود در شیر است. تعدادی از جوامع شرقی به صورت مادرزادی دارای ژن عدم تحمل لاکتوز هستند که تعدادشان زیاد نیست اما یک دسته دیگر به علت عدم مصرف شیر بعد از دو سالگی به این اختلال مبتلا می‌شوند که در درون روده این افراد آنزیم لاکتاز ترشح نشده و به همین دلیل تحمل این افراد نسبت به لاکتوز کم می‌شود که این یکی از پیامدهای مصرف کم شیر در جوامع شرقی است. در موارد ریزمغذی‌ها مثل آهن، ید، مس، کلسیم و فلوئور شیر از منابع طبیعی تولید کننده آن‌هاست به خصوص در زمینه کلسیم، بنابراین افرادی که شیر نمی‌خورند منبع بسیار مهم تأمین کلسیم را از دست می‌دهند. بیش از 90 درصد ایرانیان دچار کمبود کلسیم هستنددکتر کلانتری می‌افزاید: مصرف شیر در ایران از میانگین جهانی بسیار پایین‌تر است به طوری که در میانگین جهانی مصرف 200 کیلوگرم لبنیات به ازای هر نفر به عنوان حداقل مصرف شناخته شده و این درحالی است که در کشورما این میزان حدود 74 کیلوگرم در سال است. چنین آماری نشان می‌دهد که ما از الگوی میانگین مصرف جهانی شیر بسیار عقب هستیم. نکته جالب این که این 74 کیلوگرم هم بیشتر مربوط به خوردن پنیر، ماست و دوغ است و میزان درصد خوردن شیر بسیار کم است. به همین خاطر است که نزدیک به بیش از 90 درصد جمعیت ایران دچار کمبود دریافت کلسیم هستند. متأسفانه منبع دریافت کلسیم در کشورما گیاهی است که این کلسیم هم از نظر میزان و هم از نظر جذب نسبت به کلسیم شیر بسیار کمتر است. دلیل اصلی شیوع بالای پوکی استخوان و تنک شدن استخوان‌های جوامع شرقی به خصوص ایرانیان ناشی از مصرف کم شیر است. به طور معمول توصیه می‌شود که هر فرد در روز دو لیوان شیر مصرف کند که با سه واحد دیگر مثل دوغ، ماست و کشک نیاز بدن برطرف می‌شود. این متخصص کودکان در ادامه می‌گوید: عوارض ناشی از مصرف کم شیر، کاهش ترشح آنزیم لاکتاز از پرزهای روده است که فرد در این اختلال به تدریج دچار عدم تحمل به لاکتوز می‌شود که الان دو سوم جوامع شرقی مبتلا به این اختلال هستند. نکته بعدی این است که افراد درصورت نخوردن شیر، خود را از یک پروتئین بسیار مرغوب بدون عوارض کلیوی و کبدی و دریافت منبع بسیار حیاتی کلسیم محروم می‌کنند، این افراد برای تأمین کلسیم خود به ناچار باید از نان و گیاهان استفاده کنند که این مسأله خیلی موفقیت آمیز نیست. نخوردن لبنیات می‌تواند در استحکام استخوان‌ها و دندان تأثیرات منفی گذاشته و در کیفیت پوست و مو اختلال ایجاد کند. یکی از ویتامین‌های بسیار مهم در شیر ویتامین B2 است که این ویتامین در تنظیم سوخت و ساز بدن ما بسیار مهم است. کسانی که از دریافت کافی این ویتامین محروم هستند معمولاً دچار اختلال تغذیه هستند. این افراد به‌رغم مصرف زیاد غذا، انرژی کافی ندارند چون ویتامین B2 برای شکستن انرژی مابقی غذاها لازم است و کمبودش می‌تواند تأثیرات منفی زیادی در تغذیه افراد بگذارد و باعث ایجاد اختلالات زبانی و ترکیدن لب‌ها شود. درنهایت ویتامین B2 موجود در شیر یکی از مهم ترین منابع تامین این نوع ویتامین است. افرادی که شیر زیاد می‌خورند کمتر به فشارخون مبتلا می‌شوندمسأله پوکی استخوان هم مشکل اساسی کمبود مصرف شیر است. عدم دریافت املاح شیر نیز می‌تواند در بروز بیماری‌های قلبی- عروقی به خصوص فشار خون بالا مؤثر باشد. در واقع ثابت شده کسانی که میزان دریافت کلسیم شیرشان خوب باشد کمتر دچار فشارخون بالا می‌شوند. با توجه به تمام مزایای گفته شده درباره شیر و مشکلات و بیماری‌های ناشی از مصرف کم آن، سامان بخشی به وضعیت نامطلوب مصرف آن در ایران برنامه مدونی را می‌طلبد که مسؤولان باید در این زمینه دست به دست هم داده و از طرق مختلف مثل‌ توزیع رایگان شیر در مدارس، کاهش قیمت آن و افزایش تبلیغات مصرف شیر و لبنیات در رادیو و تلویزیون، آگاهی مردم را نسبت به مصرف این فرآورده حیاتی و مهم در کشور افزایش دهند.