آلودهترین رودخانههای جهان در گیلان قرار دارد. گیلانیها با کسب دومقام اول و دوم آلودهترین رودخانههای درون شهری دنیا بار دیگر اسم خود را در فهرست جهانی ثبت کردند. این دو رودخانه که به ترتیب عبارتند از زرجوب و گوهر رود حوضه آبریز سیاهرود را تشکیل داده و درانتها به رودخانه پیر بازار متصل میشوند. این در صورتی است که رودخانههای درون شهری رشت جزو استثنائات کشوری است، زیرا در هیچ یک از دیگر شهرهای کشور دورودخانه درون یک شهر وجود ندارد. پس از خشک شدن زاینده رود در اصفهان، آلودگی زرجوب و گوهر رود این بار نگاهها را به سمت گیلان، سرزمین باران و سر سبزی برگرداند. رودخانههای درون شهری جزو جذابیتهای شهرهای بزرگ جهان هستند، به طور مثال رود سن در پاریس، رودخانه تایمز در لندن و رودخانه راین در برلین، همگی جاذبههای توریستی غیر قابل انکاری را برای این شهرها به وجود آورده است. در رشت اما رودخانه زرجوب که تا همین چند سال پیش آب شرب شهر را تأمین میکرد، خشک و خسته، آرام وبی صدا از دل شهر میگذرد و بوی نامطبوع این روزهایش، کم کم در حال پاک کردن ذهنها، از خاطره بازی ماهیهای نقرهای رودخانه به مدد انبوهی از زباله و لجن کنار این رودخانه است. مسیر این رودخانه تا خروج از شهر،حدود 41 کیلومتر است و این فاصله سبب شده است تا امکان ورود انواع آلایندهها به این رودخانه فراهم شود.
***
گیلان محیط زیستی زیبا دارد، اکوسیستمهای ویژه، مناطق حفاظت شده، منابع آبی فراوان همچون سپید رود، سیاهرود وتالاب بینالمللی انزلی، گیلان را نگینی چشمگیر و در خور توجه در شمال ایران کرده است. کارشناسان معتقدند مشکل و معضل آلودگی رودخانههای گیلان بیش از دلایل فوق ناشی از عدم وجود مدیریت صحیح جمع آوری، دفن و نبود سیستم تفکیک از مبدأ پسماندها در گیلان است.
بارش بیش از 1600 میلی متر باران در سال، بالا بودن آبهای سطحی و نوع استراکچر خاک، باعث استعداد بالای آبهای گیلان به آلودگیهای ناشی از وجود زبالهها و اثرات زیانبار و مخرب شده است، اثرات این آلودگیها خود را بیش از پیش در این منطقه نشان میدهد. از جمله این رودخانههای آلوده میتوان به دو رودخانه مهم شهر رشت یعنی زرجوب و گوهر رود و همچنین به آلودگی اخیر رودخانه سپید رود که شریان حیاتی مهم آب شرب و کشاورزی گیلان است، اشاره کرد.
*برداشت اول: از زرجوب تا تالاب انزلی
رودخانه زرجوب در سمت جنوب شرقی واقع است، زرجوب که روزگاری از شفافیت همچون طلا میدرخشید و زیستگاه ماهیانی چون سیم، سپید، کولی و ساحلش استراحت گاه مسافران خسته بود، امروز نه دیگر میدرخشد و نه دیگر هیچ یک از عابران میلی به ایستادن در کنار آن حتی برای لحظهای را دارند. وجه تسمیه زرجوب را اهالی شهر هم نزدیکی آن به میدان زرجوب در جنوب شرقی شهر رشت میدانند و هم به درخشش طلایی رنگ در غروبهای دور.
رودخانه سیاهرود یکی از سرشاخههای رودخانه پیربازار است که از ارتفاعات کوه های هزار مرز، نیزه سر، جوکلبندان و کجاب واقع در جنوب رشت سرچشمه میگیرد و پس از عبور از ضلع شرقی رشت تحت نام«زرجوب» و دریافت جریانات سطحی و فاضلاب شهری و صنعتی بخش شرقی و جنوب شهر، با جهت جنوب شرق به شمال غرب تحت نام «صیقلان رودبار» ادامه مسیر داده و سرانجام در محل «کماکل» با رودخانه گوهررود تلاقی پیدا کرده است و رودخانه پیربازار را تشکیل می دهد. حوزه آبریز سیاهرود از حوضه های آبریز پست با ارتفاع حداکثر حدود 750متر میباشد. سطح حوزه آبخیز این رودخانه دارای پوشش کاملاً گیاهی است و68% آن (تا محل پل سازمان آب)، زیر ارتفاع 200 متر قرار دارد. و این باعث سرازیر شدن آبهای سطحی از نقاط مرتفع تر حوضه آبریز به درون این دو رودخانه میشود.
در آبان ماه 88 یک گروه از محققین محیط زیست دانشگاه گیلان در تحقیقی تحت عنوان: « بررسی فاضلابهای بیمارستانی تخلیه شده به رودخانه زرجوب رشت» اعلام کردند که چندین بیمارستان در سطح شهر رشت، در نهایت فاضلابهای خروجی خود را به داخل رودخانه زرجوب تخلیه مینمایند. در این بررسی اندازه گیری فاضلاب خروجی سه بیمارستان در سطح شهرستان رشت مد نظر قرارگرفت. از بین این سه بیمارستان، بیمارستان رسول اکرم (ص) دارای سیستم تصفیه خانه فعال، بیمارستان آریا دارای تصفیه خانه نیمه فعال و بیمارستان ولیعصر (عج) فاقد تصفیه خانه فاضلاب اطفال، نوزادان، داخلی، جراحی عمومی و ICU خروجی میباشد.
تخلیه بدون کنترل پسابها و فاضلابهای مختلف مانند فاضلابهای شهری و بیمارستانی به رودخانه، باعث آلودگی زرجوب شده است. صدمات وارده به رودخانه زرجوب تنها به خود رودخانه محدود نشده، بلکه آلایندههای موجود در رودخانه بعد از پیوستن رودخانه زرجوب به گوهرود و پذیراشدن آلایندههای دیگر پس از تشکیل رودخانه پیربازار، وارد تالاب انزلی شده و در سالیان اخیر یکی از عواملی بوده که صدمات زیادی به منطقه وارد کرده است.
بیمارستان رسول اکرم از بخشهای جراحی چشم، جراحی گوش و حلق و بینی، اورژانس با حدود 500 بیمار پذیرش شده در روز، با ICU و CCU، بیمارستان آریا از بخشهای داخلی، اطفال، زنان و زایمان، جراحی عمومی، مغز و اعصاب با CCU، حدود 190 بیمار پذیرش شده در روز و بیمارستان ولیعصر (عج) از بخشهای جراحی، داخلی حدود 200 بیمار پذیرش شده در روز تشکیل شده است. تخلیه بدون کنترل پسابها وفاضلابهای مختلف مانند فاضلابهای شهری و بیمارستانی به رودخانه، باعث آلودگی زرجوب شده است. صدمات وارده به رودخانه زرجوب تنها به خود رودخانه محدود نشده، بلکه آلایندههای موجود در رودخانه بعد از پیوستن رودخانه زرجوب به گوهرود و پذیراشدن آلایندههای دیگر پس از تشکیل رودخانه پیربازار، وارد تالاب انزلی شده و در سالیان اخیر یکی از عواملی بوده که صدمات زیادی به منطقه وارد کرده است.
*برداشت دوم: سواحل آکنده از زباله
نیمی از جمعیت گیلان در روستاها ساکنند و این جمعیت در حال افزایش است، آلودگی آبهای گیلان مختص به رودخانههای شهر رشت نیست وآلودگی شدید منابع آبی در روستاهای دور افتاده گیلان نیز دیده میشود. هر چند این آلودگی در روستاها از نوع عفونی و بیمارستانی نیست اما همچنان آلودگی آب دلیل اصلی ابتلای مردم روستانشین گیلان به بیماریهای عفونی روده و همچنین آمار بالای ابتلا به سرطانهای دستگاه گوارشی است. نبود مدیریت اصولی و صحیح جمع آوری دفع و تفکیک از مبدأ مواد زائد در مناطق روستایی که اصولا از وظایف دهیاریها میباشد،در سطح استان مشکل ساز بوده و باعث به وجود آمدن معضلاتی شده است که امروزه شاهد آن هستیم. تخلیه و رهاسازی زبالههای روستایی در کنار رودخانهها و یا دفن غیر اصولی این مواد زائد در کنار زمینهای کشاورزی که با توجه به نوع کشاورزی غالب گیلان یعنی برنجکاری، بالطبع سطح آبهای زیر زمینی دراکثر فصول سال بسیار بالا بوده و سفرههای آبی اشتراک قطعی دارند، باعث بروز این بیماریها شده است. در نوار ساحلی این وضع حتی بدتر از روستاهای بخش مرکزی است و ریزش نهایی آب رودخانههای گیلان، نهایتاً به خزر با خود مقدار متنابهی زباله نیز از روستاهای طول مسیر رودخانه برای ساحل نشینان و دریا سوغات میآورند.
در اقصی نقاط استان گیلان به دلیل مجاورت مناطق مسکونی با شالیزارها، در کنار نبود امکانات بهداشتی و درمانی مانند خانههای بهداشت آن هم به تعداد کافی، به خصوص در نوار ساحلی، بهره مند نبودن از آب شرب بهداشتی مناسب، به خصوص در روستاهای مجاور حوزه آبریز سپیدرود مثل روستاهای حدفاصل خمام تا آستانه در بخش مرکزی و روستاهای واقع در نوار ساحلی حد فاصل بندر حسن رود یعنی ابتدای منطقه آزاد کاسپین تا نزدیکی شهرکیاشهر به علت موقعیت خاص این روستاها، یعنی بالا بودن سطح آب زیر زمینی که یا ناشی از نزدیکی به دریاست یا به علت قرار گرفتن در بستر رودخانه سفید رود، مشکلات ناشی از نبود آب آشامیدنی بهداشتی و تأثیر نبود سیستم یکپارچه جمع آوری و دفع زباله باعث عدم امکان استفاده ایمن از آبهای سطحی و چاههای آب به علت آلودگی، این مناطق را قابل توجه تر از دیگر نقاط گیلان کرده است. کارشناسان محیط زیست در این باره میگویند:بررسیهایی که درخصوص زبالههای 30شهر استان انجام شده است، نشان میدهد که80 درصد زبالههای شهری استان گیلان در حاشیه رودخانهها تخلیه میشوند.
دفترمحیط زیست وکیفیت منابع آب شرکت سهامی آب منطقهای گیلان نیز، تخلیه زبالهها در حاشیه رودخانهها را عامل تهدید سلامت عمومی، آلودگی منابع آبی و شکننده طبیعت این استان را باعث شده است که یک فاجعه زیست محیطی محسوب میشود. متأسفانه به رغم جمع آوری روزانه زباله شهری از جلوی در منازل، مردم نیز عادت کرده اند که زبالههای خود را در حاشیه خیابان یا رودخانهها رها کنند. مطالعات نشان میدهد 80درصد زبالهها در حوزه مرکزی گیلان، توسط شهرهای رشت و انزلی تولید میشوند. درحال حاضر روزانه 1400تن زباله در شهر رشت وحوزه آبخیز تالاب انزلی تولید میشود که یکصد تن زباله شهر انزلی نیز، روزانه در مجاورت این تالاب بینالمللی دفن میشود. روزانه 15تن زباله در مجاورت رودخانه خالکایی ماسال دفن میشود و محل انباشت موقت زبالههای صومعه سرا در مجاورت رودخانه ماسوله در نظر گرفته شده است که 15تن در روز در این محل دپو میشود و سایر شهرهای گیلان نیز وضعیت مشابهی دارند.
تصویر حاشیه رودهای محلی که برخلاف تصور به جای پوشیدگی از گل و درختان زیبا، اغلب از زباله پوشیده شده اند وکودکان گیلانی از کنار این زبالهها راه سوی مدارس میبرند و پا روی زبالهها میگذارند تا برای آبتنی داخل رودخانههای به ظاهر شفاف اما سرشار از آلودگی بروند، درسالهای آینده گیلان خیلی دور از تصور نیست.
*برداشت سوم: سراوان،زیبا و متعفن
پارک جنگلی سراوان یکی دیگر از مناطقی است که بهرغم ارزش حیاتی، اکوتوریستی و اکوسیستمی حاکم بر فضای آن متأسفانه بیش از 20 سال است که بالادست این پارک محل دفن زبالههای 13 شهر و تعداد زیادی از روستاهای گیلان شده است و بوی زننده ناشی از روان شدن شیرابههای این زبالهها در بستر رودخانه سیاهرود، رودخانه را مسموم کرده و مشام گردشگران را چنان نوازش میکند که لختی آرمیدن در سایه درختانی نادر و کهن، همچون سفید پلت، بلوط و توسکا را وانهاده و زودتر از این محل رد میشوند و طبیعت پنهانی سراوان ازدیده شدن محروم میماند. همچنین شیرابه پسماندهای مدفون در دل سراوان که روزی مهربانانه اشتباهات ما را در دل خود و زیر ریشههای درختان کهن خویش مخفی میکرد این روزها گونههای زیبا و ارزشمند این جنگل کهن را در معرض خطر انقراض قرار داده است و در حال خشکاندن جنگل است. علاوه بر این روستای کچا نیز که در نزدیکی محل دفن زبالهها قرار دارد از این آلودگیهای روز افزون بسیار متضرر شده که نمونههای آن عدم وجود آب آشامیدنی مناسب، بروز بیماریهای عفونی و غیر قابل کشت شدن زمینهای کشاورزی این روستاست.
گفتنی است شیرابههای حاصل از انباشت زبالههای شهر رشت که در سراوان مدفون است، باعث آلودگی آبهای زیر زمینی بعد وسیعتری از منطقه سراوان را تحت الشعاع قرار میدهد. از جمله این اثرات میتوان به امکان بسیار بالای آلودگی استخرهای پرورش ماهی سپیدرود نیز اشاره کرد، زیرا این استخرهای متصل که در پشت منطقه جنگل سراوان شروع شده و تا منطقه آتشگاه در امتداد جاده رشت به فومن ادامه مییابند، در حوزه پایین دستی منطقه سراوان واقع شده اند و این خود امکان نشت زهکش شیرابههای مدفون را بسیار بالا میبرد.
بنابراین با توجه به این وضعیت نامساعد بایستی هر چه سریعتر با برقراری سیستم مدیریتی و ایجاد روشهای مطالعه شده و دقیق جهت جمع آوری و حمل و نقل و دفع نهایی اینگونه مواد، گامهای اساسی برداشته شود.
در سفر قبلی رئیسجمهور به گیلان دستور توقف دفن زباله در جنگل سراوان داده شد، اما ظاهرا نبود زمین مناسب برای جایگزینی این محل و ناتوانی کارخانه کمپوست رشت که سالها از احداث آن میگذرد، مانعی بزرگ بر سر راه توقف دفن زباله در سراوان است.
