بیانیه مشترکی که روز یکشنبه بعد از چندساعت مذاکره سخت و میلیمتری به امضای ایران، برزیل و ترکیه رسید، از ابعاد مختلفی قابلارزیابی است. حداقل 24ساعت بعد از صدور این بیانیه که رسانههای غربی عمداً نام «توافقنامه» برآن گذاشتند، هیچکدام از مقامهای غربی واکنش در خوری به امضای آن نشان ندادند بهجز تلآویو. این نشان میدهد که سفر غیرمنتظره رجب طیب اردوغان نخستوزیر ترکیه به ایران، آنهم درست در دقیقه 90 مذاکرات آمریکا با اعضای شورای امنیت برای تحریم ایران، برای غربیها یک حادثه غیرمنتظره بوده است. طبق این بیانیه ایران میپذیرد براساس یک توافقنامه تکمیلی 1200کیلوگرم سوخت کمتر غنیشده (LEU) خود را آنهم تحت شرایطی که جزئیات آن در توافقنامه تکمیلی تعیین میشود، درترکیه به امانت بسپارد تا 120کیلوگرم سوخت غنی شده 20درصدی دریافت کند. بیانیه روز یکشنبه بین احمدینژاد، داسیلوا و اردوغان نتایج سیاسی و حقوقی مهمی برای ایران داشت:
1ـ ایران برای اولینبار دربند (6) بیانیه، آژانس را بهعنوان یک بازیگر مهم وارد توافق خود با گروه وین یعنی روسیه، آمریکا و فرانسه کرده است.چنین چیزی به لحاظ حقوقی این است که هرگونه توافقی که بین تهران و گروه وین به امضا برسد، باید در داخل شورای حکام نیز تأیید شود و 30عضو شورای حکام پای آن مهر تأیید بزنند.
2ـ برزیل و ترکیه در بیانیه سهجانبه تهران (بند 4) با ایران همصدا شده و تأکید کردهاند که اگر قرار است توافقی برای مبادله سوخت بین تهران و گروه وین به امضا برسد، غرب باید از هرگونه اقدام تقابلی و یا بیانیه و رفتار تهدیدآمیز اجتناب کند.
3ـ بیانیه تهران و قبول امانت گذاری 1200 کیلو گرمسوخت کمتر غنیشده ایران در ترکیه، فقط درصورتی برای ایران الزامآور خواهد بود که بندهای یکم تا چهارم آن نیز موردپذیرش گروه وین قرار گیرد. در بند (1) برحق استفاده صلحآمیز، بدون تبعیض در تحقیق، توسعه و تولید انرژی هستهای (از جمله چرخه سوخت) تأکید شده است.
4ـ طبق بیانیه تهران و به ودیعهگذاری سوخت هستهای ایران در ترکیه فقط درصورتی عملی میشود که گروه وین یک توافقنامه تکمیلی با تهران امضا کند و جزئیات مبادله سوخت نیز در آن لحاظ شود.
بیانیه سهجانبه تهران نتایج سیاسی قابل توجهی برای ایران به همراه داشت:
1ـ این بیانیه درشرایطی امضا شد که آمریکا در دقیقه نودم موافقت برای تصویب قطعنامه در شورای امنیت قرار داشت و گفته میشد که طی دو هفته آتی این قطعنامه در شورای امنیت تصویب خواهد شد. با امضای بیانیه تهران، حداقل ترکیه و برزیل بهعنوان دو عضو غیردائم شورای امنیت به جای پیگیری مذاکرات تحریم، سعی خواهند کرد که بندهای بیانیه را به پیش ببرند.
2 با امضای بیانیه تهران، چینیها به عنوان عضودائم و صاحب وتو در شورای امنیت یکبار دیگر فرصت خواهند کرد آمریکا را تحت فشار قرار دهند که روند مذاکره بر سر قطعنامه تحریم ایران را به تأخیر بیندازند. روسها هم که این اواخر برای تحریم ایران با آمریکاییها همراه شده بودند، احتمالاً مجبور خواهند شد سوت توقف قطار تحریم را به صدا درآورند. خلاصه اینکه بیانیهای که روز پنجشنبه در تهران به امضای احمدینژاد، داسیلوا و اردوغان رسید حداقل در کوتاهمدت غرب را در حالتی انفعالی قرار داده است.
3ـ همانطور که روزنامه نیویورک تایمز دیروز نوشت، احتمال اینکه آمریکا و غرب بیانیه سهجانبه تهران را به شکل و شمایل کنونیاش قبول کنند کم است ولی این بیانیه برای ایران این حسن را داشت که بهجامعه جهانی سیگنال بفرستد که آماده مذاکره است و برخی کشورهایی را که تا روز چهارشنبه ممکن بود به قطعنامه تحریم در شورای امنیت رأی مثبت بدهند، با خود همراه کند.
4ـ تبدیل نتایج بیانیه روز پنجشنبه تهران به دستاوردی بلندمدت، مستلزم درست عمل کردن دستگاه سیاست خارجی به ویژه در حوزه دیپلماسی عمومی است. برخیها تأکید دارند بگویند که تهران که تاچندی قبل قبول نمیکرد 1200کیلوگرم سوخت خود را یکجا به بیرون بفرستد، الان عقبنشینی کرده و این را قبول کرده است. باید به افکار عمومی فهماند که تا چندماه قبل 1200کیلوگرم سوخت 75درصد سوخت در اختیار ایران بود ولی اکنون فقط چیزی حدود 55درصد سوخت کمترغنی شده جمهوری اسلامی است. بهعلاوه دستگاه دیپلماسی عمومی ایران باید این نکته را برجستهنمایی کند که تحویل 1200کیلوگرم سوخت به ترکیه، فقط جزئی از بیانیه مورد توافق تهران، آنکارا و برازیلیا است و اجرایی شدن آن مستلزم اجرای همه (10) بند میباشد.
