فاطمه کریم اللهی
مسجد قبا یکی از فعالترین مساجد دوران انقلاب و پس از پیروزی انقلاب است. کلنگ احداث این مسجد در سال 1350به دست آیت الله خوانساری به زمین خورد. ساخت مسجد قبا در زمانی اتفاق افتاد که نظام ستمشاهی از فعالیتهای انقلابی افراد جلوگیری میکرد از این رو زمانی که که مأموران رژیم متوجه اهمیت مساجد و اقبال مردم به این اماکن مذهبی شدند، قانون خاصی برای فعالیت مساجد مشخص کردند. در این قانون ذکر شده بود کلیه مساجد باید زیر نظر سازمان اوقاف فعالیت کنند. در واقع تصویب چنین قانونی موجب شد که ساخت مسجد قبا برای یک تا دو سال متوقف شود. حدود یک سال از متوقف شدن عملیات ساخت مسجد می گذشت و بنیانگذاران آن به دنبال کسب جواز ساخت آن بودند.
شاه مخالف سرسخت ساخت مسجد قبا
ماشاءالله رحیمی یکی از بنیانگذاران مسجد قبا پیرامون تاریخچه مبارزات سیاسی و فرهنگی این مسجد گفت: حدود یک سال و نیم به دنبال اخذ مجوز ساخت مسجد بودیم تا جایی که در آخر کار با رئیس شهربانی آن زمان که یک ارتشی بود وارد مذاکره شدیم.
وی پیرامون مشکلات صدور جواز ساخت مسجد گفت: من فکر می کردم اهالی محل مخالف ساخت این مسجد هستند چون بیشتر افراد ساکن در این محله آمریکایی یا ردههای بالای ارتش بودند اما پس از تماس تلفنی که با دربار شاهنشاهی داشتم متوجه شدم شخص اعلیحضرت اجازه ساخت این مسجد را نمیدهند، واضح بگویم ساخت این مسجد بعد سیاسی داشت.
وی افزود: جالب است بدانید محمدتقی طرخانی یکی از افراد موثر و محرک های اصلی در ساخت مسجد قبا بوده است. پدر ایشان رضا طرخانی (معروف به رضا شاهپوری) از مسجدسازان قدیم و خبره زمان خود بوده است. از این رو وی کار ساخت مسجد را بر عهده گرفت.
تشکیل هیأت امنای سری در مسجد قبا
کلنگ احداث مسجد قبا قبل از سال 50 به زمین خورده بود اما به دلیل اختلافات محلی چند سال مسکوت باقی ماند. پس از احداث مجدد آن، بانیان مسجد بر آن شدند تا هیأت امنای سری تشکیل دهند چون در آن زمان اگر مطلبی مخالف رژیم گفته می شد اعضای هیأت امنا و امام جماعت دستگیر و مسجد تعطیل می شد. مسجد قبا از آن رو قبا نام گرفت چون پیامبر اکرم (ص) در ابتدای فعالیت خود مسجد قبا را بنا کرد. اعضای هیأت امنا پس از نامگذاری مسجد به تعیین امام جماعت پرداختند.
گسترش فعالیتهای مسجد با ورود آیت الله مفتح
رحیمی پیرامون نحوه انتخاب امام جماعت برای این مسجد گفت: ما در ابتدای کار نزد استاد شهید آیت الله مرتضی مطهری رفتیم. ایشان آیتالله مرحوم بهشتی را که به تازگی از آلمان به ایران آمده بودند، معرفی کردند. ما به نزد ایشان رفتیم و ایشان گفتند آیتالله دکتر محمد مفتح گزینه مناسبی برای مسجد شماست، چون در حال حاضر مسجد جاوید تعطیل شده است و ایشان مکان مشخصی برای اقامه نماز جماعت ندارند و به تازگی از زندان آزاد شدهاند در واقع با ورود آیت الله دکتر محمد مفتح به مسجد قبا، فعالیت مسجد به نحو گسترده آغاز شد.
رحیمی اظهار کرد: ما در همان ابتدای کار به ایشان گفتیم تصمیم داریم کلیه کارها را به صورت همایتی انجام دهیم و ایشان هم پذیرفتند. موفقیتهای مسجد قبا مدیون افکار این امام جماعت فعال و مدبر است. در اصل می توان گفت فعالیت مسجد قبا از اواخر سال 53 و اوایل سال 54 به طور رسمی آغاز شد. در زمان رضا شاه و محمدرضا شاه تلاش رژیم بر این بود که جلوی فعالیت مردم در مساجد گرفته شود. اواخر سال 54 زمینی در کنار مسجد قبا خریداری شد و به امر ساخت کتابخانه و مجتمع فرهنگی اختصاص یافت.
مسجد قبا پایگاه ضد رژیم و انقلابی
وی ادامه داد: اعضای هیأت امنای مسجد قبا در سال های 54 به بعد همواره در برپایی مراسم سخنرانی از وجود روحانیون فاضل (شاگردان امام)، استادان دانشگاه، مؤلفان کتب دینی و مذهبی و علمای اهل تسنن بهره می گرفتند. از جمله این علما میتوان به دکتر عبدالفتاح عبدالمقصود، نویسنده کتاب امام علی (ع) و محمد جواد مغنیه از استادان لبنان اشاره کرد. در واقع با چنین اقدامی مسجد قبا به عنوان پایگاه ضد رژیم و پایگاه انقلابی شناخته شد. استقبال از مراسم سخنرانی مسجد به اندازهای بود که مسؤولان مسجد بر آن شدند تا در زمین های اطراف مسجد چادر بزنند و با تلویزیون های مداربسته از مردم پذیرایی کنند.
رحیمی تصریح کرد: فعالیتها در مسجد قبا به همین جا ختم نشد، ما علاوه برپایی مراسم سخنرانی، بخش خبرنامه مسجد را فعال کردیم. در این بخش اخبار دنیا هر شب در معرض دید نمازگزاران قرار می گرفت و همه مردم میتوانستند از وضعیت اعتصابها در کشور باخبر شوند.
وی اظهار کرد: مهمترین و بزرگ ترین دستاورد این نهضت و قیام روشن شدن تکلیف روحانیون درباری و غیردرباری بود. از آن زمان دیگر مردم پشت سر هر روحانی و امام جماعتی نماز نمی خواندند. اول از غیردرباری بودن آن روحانی مطمئن می شدند و بعد پشت سر وی به نماز می ایستادند. از دیگر اقدامات مسؤولان مسجد قبا در سال 55 احیای سنت نماز عید فطر بود. در اولین سال از احیای این سنت نمازگزاران در زمین های اطراف مسجد به اقامه نماز عید فطر پرداختند اما در سال 56 وضعیت فرق کرد و نماز عید فطر نمازگزاران مسجد قبا در آن سال در تپه های قیطریه اقامه شد.
رحیمی با اشاره به این مطلب گفت: ما در سال 56 برای آماده سازی تپه های قیطریه به صورت گروهی عمل کردیم چون فضای تپه مناسب برپایی نماز نبود از این رو 20 هزار متر گونی برای مفروش کردن زمین فراهم کردیم و باقی مردم با زیرانداز همراه خود در این مکان به اقامه نماز عید فطر پرداختند. جالب است بدانید این نماز انعکاس جهانی داشت به همین دلیل مسؤولان مسجد بر آن شدند تا این رویه را در سال های دیگر نیز ادامه دهند. از دیگر اقدامات مسجد قبا در دوران انقلاب میتوان به تحلیل و بررسی سیره 14 معصوم (ع) اشاره کرد. برای برپایی این مبحث که تا آن زمان ضعف جامعه ما محسوب می شد حجت الاسلام هادی مروی که ممنوع المنبر شده بود با شناسنامه جعلی با نام مستعار محسن مرویان مسؤولیت انجام این کار را بر عهده گرفت. این برنامه در طول سال ادامه داشت به این ترتیب که شب های شنبه و ایام مناسبت های مذهبی نمازگزاران با سیره معصومین (ع) آشنا می شدند.
برپایی نماز عید فطر سال 57
در سال 57 طبق سنت هر ساله قرار بر این شد که نماز عید فطر در تپه های قیطریه برپا شود اما از آن جا که دشمن متوجه اقدام مسؤولان مسجد قبا شده بود تا شب قبل از عید فطر منطقه یاد شده را محاصره کرد و در ساعات پایانی شب محاصره شکسته شد. در همین مدت زمان کم مسؤولان مسجد با درایت و هماهنگی های لازم فضای تپه را ظرف مدت چند ساعت برای برپایی نماز عید فطر آماده کردند و تصمیم بر این شد که نماز آن سال با سال های دیگر متفاوت باشد و با عمل کردن به مستحبات برپا شود.
رحیمی خاطرنشان کرد: صبح روز عید فطر همه نمازگزاران مسجد پس از اقامه نماز صبح پابرهنه پشت سر آیتالله دکتر مفتح تکبیرگویان عازم محل برپایی نماز شدند. سخنران این مراسم شهید باهنر بود و نماز عید به امامت آیت الله دکتر مفتح اقامه شد. این مراسم به حدی باشکوه بود که تعداد زیادی از افراد در بین راه به تکبیرگویان و نمازگزاران پیوستند. پس از نماز هم به طور صوری اعلام شد که برنامه تمام است اما گروه های مختلف مردم در همانجا از هم جدا شدند و طبق قرار قبلی در اماکن دیگر به هم پیوستند و همین جا بود که اولین راهپیمایی در تهران شکل گرفت. افراد حاضر در این راهپیمایی مسیر خود را از قیطریه به شریعتی، پیچ شمیران و خیابان انقلاب پیش گرفتند، البته نماز ظهر و عصر در پیچ شمیران به جماعت برگزار شد و بعد از آن همه با هم به میدان آزادی رفتند در آنجا پس از قرائت قطعنامه پایانی راهپیمایان به منازل خود رفتند.
رحیمی فعالیت مسجد قبا در راهپیمایی روز 16 شهریور سال 57 را از دیگر برگه های زرین این مسجد در دوران انقلاب دانست و گفت: قرار براین بود که راهپیمایی از 4 مسیر مبدا آغاز و به مقصد آزادی ختم شود. مسجد آیت الله غیوری شهرری، مسجد آیت الله ایروانی پل امامزاده معصوم، مسجدی در ستارخان فعلی و قیطریه محل تجمع نمازگزاران مسجد قبا. اما نیروهای ساواک شب هنگام متوجه این موضوع شدند. سه نقطه ابتدایی توسط نیروی ساواک جمع شد اما راهپیمایان قیطریه با صلابت به راهپیمایی ادامه دادند میان نیروهای رژیم و راهپیمایان درگیری پیش آمد. در این درگیری آیت الله دکتر مفتح مجروح شد و از آنجا به بیمارستان پارس انتقال یافت. با درایت مسؤولان مسجد از شهید بهشتی، مطهری و دیگر علمای مورد قبول مردم دعوت شد تا در این راهپیمایی شرکت کنند تا از این طریق کشتار به وجود نیاید. راهپیمایان برای دستیابی به موفقیت به گروه های مختلف تقسیم شدند. از شرق و غرب شریعتی، سر دو راهی قلهک به هم رسیدند و به کار خود ادامه دادند، نزدیک سه راه ضرابخانه نیروهای رژیم منتظر راهپیمایان ایستاده بودند. در همین مکان بود که نیروهای مردمی خطاب به نیروهای رژیم لحن شعار خود را عوض کردند و گفتند «برادر ارتشی چرا برادرکشی، «ارتش برادر ماست» از این رو نیروهای ارتشی به جمع نیروهای مردمی پیوستند و سرتفنگ های خود را رو به پادگان گرفتند و از همانجا تا میدان آزادی راه خود را ادامه دادند.
در پایان این راهپیمایی آیتالله شهید بهشتی قطعنامه راهپیمایی را قرائت کرد و از مردم خواست تا برای حضور در راهپیمایی 17 شهریور دقت لازم را به کار گیرند و بی گدار به آب نزنند.
تشکیل کمیته انقلاب اسلامی در مسجد قبا
وی خاطرنشان کرد: مبارزات سیاسی در مسجد قبا تا پیروزی انقلاب ادامه داشت. پیروزی انقلاب اسلامی، نیروهای انقلابی را با چالشهای جدیدی رو به رو ساخت. تأسیس نظام جدید بر ویرانههای نظام شاهنشاهی و مشکلات ناشی از این انقلاب و دگرگونی، اندک نبود. تأسیس نهادهای انقلابی برای سر و سامان دادن به وضعیت نابسامان و مقابله با جریانهای ضدانقلاب، از اولین ضرورتهای کشور بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی مسجد قبا با توجه به سوابق سازماندهی و هدایت در دوران انقلاب از اولین مساجد تهران بود که تشکیل کمیته انقلاب اسلامی را در خود شاهد بود.
مسجد قبا بعد از پیروزی انقلاب
رحیمی پیرامون فعالیتهای فعالیتهای مسجد قبا در سالهای پس از پیروزی انقلاب گفت: تأسیس صندوق قرضالحسنه بعد از انقلاب و خدمت رسانی به رزمندگان و نیازمندان جامعه بخش کوچکی از فعالیت این مسجد است.
رحیمی از فعالیت ستاد تهیه جهیزیه در مسجد قبا خبر داد و افزود: این ستاد بیش از 16 سال است در این مسجد فعالیت می کند. رحیمی یادآور شد: در حال حاضر حجت الاسلام والمسلمین سید صدرالدین شریعتی، رئیس دانشگاه علامه طباطبایی امامت جماعت این مسجد را عهده دار است و در هر سه نوبت نماز جماعت در مسجد قبا اقامه می شود.
