محمد بقایری - دخترک شیشه ماشین را پایین میکشد و مداد قرمزش را در دهان میچرخاند. میخواهد مثل مادر پکی به سیگار زده باشد. به عروسکش میگوید دخترم شیشه را پایین دادم تا بوی سیگار اذیتت نکند. او از کار مادرش تقلید میکرد، مادر پشت فرمان ماشین با ژست نشسته بود و سیگاری در دست داشت.
این روزها کم نیستند دختران و زنانی که در محافل عمومی سیگار به دست نشستهاند و با ژستهای روشنفکری دود را میدمند. اگر سری به کافی شاپها و یا رستورانهای نیمه با کلاس تا با کلاس بزنیم این موارد را قطعاً مشاهده خواهیم کرد.
در گذشته، یکی از عواملی که مانع مصرف سیگار بین دختران و زنان میشد، قبح فرهنگی آن بود؛ اگر در محیط خارج از منزل کسی سیگار میکشید، سعی میکرد آن را از دیگران پنهان کند، اما در سالهای اخیر قبح این کار از بین رفته و میبینیم که پشت فرمان خودرو، در پارکها و اماکن عمومی بانوان بی هیچ رعب و وحشتی از طرز برخورد جامعه، سیگار مصرف میکنند.
یکی دیگر از دلایل روی آوردن افراد به مصرف سیگار دلایل فردی است؛ والدین سیگاری بویژه مادران سیگاری و دوستان، نقشی جدی در روی آوردن افراد بویژه دختران به آن دارند. عوامل محیطی و فاکتورهای اجتماعی هم بی تاثیر در این امر نیستند.
با رشد صنعت در هرکشوری فرهنگ آن کشور نیز رشد میکند ولی ظاهراً برخی از ما دلمان پسرفت میخواهد نه پیشرفت. با نگاهی به اطرافیان بسیارند دختران و پسرانی که دور از چشم خانواده با دوستان در مجالس کوچک و بزرگ سیگار به دست احساس غرور، روشنفکری و بزرگی میکنند.
البته به گفته بسیاری از روان شناسان کشیدن سیگار در پسران به سبب نشان دادن رشد سنی و عقلیشان است. گویا این دسته از پسران فکر میکنند سیگار بر سن و شعور عقلشان میافزاید گرچه باید به این مسأله به گونهای دیگر نیز نگاه کرد بیشتر این افراد تحت تاثیر دوستان یا والدین سیگاری میشوند.
محمد ایمانی کارشناس مسائل خانواده در این باره به «جوان» میگوید: در اکثر خانوادههایی که والدین سیگاری هستند فرزندان نیز دچار این آسیب و هنجارشکنی اجتماعی میشوند و به کشیدن سیگار روی میآورند.
به اعتقاد این کارشناس مسائل خانواده، اگر والدین جدا از سیگار به مشروبات الکلی نیز تمایلی داشته باشند تاثیر نامطلوبی در فرزندان گذاشته و کشش و رغبت را به سمت این دسته از هنجار شکنیها میافزاید.
درگذشتههای نه چندان دور کشیدن سیگار قبحی اجتماعی داشت یعنی تقریباً هیچ پسری در مقابل پدرش سیگار دست نمیگرفت و شرم و حیا داشت. این در حالی است که هم اکنون دختران و پسران در خانوادهها بیاعتنا به هنجارها و بازخوردها به راحتی سیگار میکشند و این را یک حرکت دموکراسی مداری میپندارند.
این دسته از جوانان والدینی را که فرزندانشان را در این زمینه کنترل میکنند عقب افتاده و دور از فرهنگ و تمدن امروزی میپندارند.
به اعتقاد ایمانی استاندارد مشخصی برای تعیین نسبت هنجارها و رعایت آنها با نسبت هنجار شکنی و گرایش به آن در جوامع وجود ندارد. یعنی ما نمیدانیم به نسبت جمعیت هنجاری چه میزان جمعیت هنجار شکن مورد پذیرش و قبول کارشناس اجتماعی است. در نظر بگیرید کشور در سال 57 حدود 35 میلیون نفر جمعیت داشته است و در سال 87، 70 میلیون نفر، سوال این جاست که آیا به نسبت جمعیت، شکستن هنجارها در جامعه افزایش یافته یا کاهش پیدا کرده است.
ایمانی ادامه میدهد: از این پرسش در مییابیم که حساسیت کنونی جامعه چگونه است و در نهایت به یک حکم اجتماعی دست مییابیم. اما این نکته قطعاً قابل قبول است که جمعیت زنان سیگاری و نسبت و رشد آن در طی 30 سال گذشته افزایش چشمگیری یافته است.
به اعتقاد ایمانی دختران جوان امروزی به دفعات در کلام و رفتار خود گرایشات هنجار شکنانه را بروز میدهند. بخش ازاین هنجارشکنیها در گفتار و بخشی در رفتار است. یکی از این هنجار شکنیها در رفتار، تمایل آنها به کشیدن سیگار، قلیان و در حالی نگران کنندهتر مصرف مخدرهای صنعتی است.
بدون شک هم جامعه و هم خانواده در چنین گرایش مقصر خواهد بود. منظور از جامعه تمام نظامهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و حتی آموزش حاکم بر جامعه است. اما نمی توان از نقش زیربنایی و اساس خانواده در گرایش فرزندان به کشیدن سیگار غافل شد.
وقتی سطح روابط افراد خانواده با یکدیگر بسیار نازل است، هنگامی که پدر یا مادر خانواده بخش اعظمی از وقت خود را صرف روابط اقتصادی و شغلی میکنند و ابزار و امکانات تکنولوژی صنعتی جایگزین تمایلات انسانی و اجتماعی میشود بازتابی جز دوری اعضای خانواده از یکدیگر نخواهد داشت.
نوجوانان و جوانان در خانواده بخش اعظمی از وقت خود را با همسالان سپری میکنند؛ همسالانی که خود با چنین بحران های هویتی دست به گریبان هستند حال به تمام این موارد سیگاری بودن والدین و حتی برادر و یا خواهر بزرگتر را اضافه کنیم. قاعدتاً موقعیت سنی و روحی جوان انگیزه بسیاری را برای تقلید رفتاری در آنها نهادینه میکند. هنگامی که جوان مشاهده میکند والدینش تحت فشار عصبی به انواع مخدرها رو میآورند، چنین رفتاری را الگوی شخصیتی خود قرار میدهد، از سوی دیگر قوانین اجتماعی نیز نواقص بسیاری دارند، تضاد بین عرضه و تقاضا تولید و مصرف و قاچاق، شرایط مهیا شده ای را برای گرایش به سیگار به وجود میآورد.
به اعتقاد ایمانی، برخورد اجتماعی با افراد سیگاری چه زنان، چه مردان باید پررنگ شود، اگر درجامعه با این هنجار شکنی برخورد شود قطعاً در خانواده تحت کنترل درخواهد آمد.
این آسیب شناس، والدین سیگاری را الگویی نامناسب برای فرزندان میداند و میگوید: شاید سیگار کشیدن آن چنان ضرر و زیانی نداشته باشد که البته در جای خودجای بحث و نگرانی دارد ولی این ساختار شکنی توسط خانواده تاثیر نامطلوبی برروی فرزندان خواهد گذاشت و در ابعاد مختلف اجتماعی خود را
بروز میدهد.
ایمانی با هشدار به والدین سیگاری میافزاید: بهتر است والدین سیگاری بدانند که کشیدن سیگار در مقابل فرزندان یعنی ریختن یک قبح یک هنجار و این مسأله به همین جا ختم نمی شود بلکه برای فرزندان شروعی است در انجام خلافهای بزرگتر. چه بسا بسیاری از فرزندان ما از سیگار شروع میکنند و در پایان جرایم بزرگتری تهدیدشان میکند. طبق آمارها میل به کشیدن سیگار در جامعه رو به افزایش است و متاسفانه ایران یکی از بزرگترین مصرف کنندگان سیگار در جهان است. بد نیست این تلنگری باشد برای مسؤولان تا کمی بیشتر به این مسأله بیندیشند و هر سیگاری را تهدیدی برای سلامت جسمی و روانی جامعه بدانند.
تصویر آخر
مادر از آیینه به صندلی عقب نگاه میکند و مداد گلی را بر دهان دخترکش میبیند و از او میپرسد چه کار میکنی که دخترک در پاسخ به این پرسش مادر میگوید: اعصابم به هم ریخته از دست این خرس کوچولو، اذیتم میکند و من هم عصبانی شدم سیگار کشیدم. مادر عصبانی با پشت دست بر دهان دختر میزند و صدای گریه دخترک در هیاهوی بوق های ماشین درخیابان گم میشود، مادر دستی به صورتش میکشد، ته سیگار دستش را میسوزاند و دوباره به آیینه مینگرد و سیگار را به بیرون پرت میکند.
