دیمیتری مدودف رئیسجمهور روسیه با الهام علیاف و سرژ سرکیسیان همتایان آذری و ارمنی خود در تاریخ 25 ژانویه سال 2010 در سوچی ملاقات کرد.طی سال گذشته شش دیدار دوجانبه میان رهبران دو کشور و دو دیدار با حضور رئیسجمهور روسیه برگزار شده است.آخرین دیدار الهام علیاف و سرژ سرکیسیان سران آذربایجان و ارمنستان به روز 22 نوامبر سال 2009 در مونیخ بازمیگردد که هر دو طرف نتایج آن را مثبت ارزیابی کردند. در این بین محور اصلی دیدار مقامات سه کشور روسیه، آذربایجان و ارمنستان، حل و فصل مناقشه ناگورنو ـ قرهباغ بود.
به طور کلی حل و فصل مناقشه قرهباغ، همواره در کانون تمام دیدارهای رؤسای جمهور روسیه، آذربایجان و ارمنستان بوده است. این امر موجب شده که امروزه شناخت سیاست خارجی ارمنستان و آذربایجان بدون شناخت دقیق بحران قرهباغ امکانپذیر نباشد. جدا از حساسیت ارمنستان و آذربایجان، مناقشه قرهباغ به عنوان یکی از مهمترین مباحث موجود در منطقه قفقاز مطرح بوده و به همین سبب نیز سیاست خارجی کشورهای منطقه را تا حد زیادی به خود وابسته کرده است. در این راستا اقدام مدودف رئیسجمهوری روسیه برای میزبانی از روسای جمهور ارمنستان و آذربایجان، نشاندهنده تلاش گسترده قدرتهای جهانی به ویژه روسیه برای کسب نفوذ در منطقه قفقاز است.
قرهباغ؛ مناقشه و مذاکره
مناقشه میان جمهوریهای ارمنستان و آذربایجان هنگامی شروع شد که در سال 1988، خودمختاری ناگورنو ـ قرهباغ تصمیم گرفت از آذربایجان شوروی جدا و به ارمنستان بپیوندد. این امر به نبرد مسلحانه میان دو کشور در سالهای 1991 تا 1994 انجامید و به کشته، زخمی و آواره شدن گروه زیادی از مردم منجر شد. گفتوگو به منظور دستیابی به صلح و راهحلی برای پایان بخشیدن به مناقشه، از 23 سپتامبرسال 1993 با حضور روسیه، قزاقستان، آذربایجان و ارمنستان آغاز شد. در ماه مارس سال 1992، روسیه نخستین گام را برای ایجاد گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا با مشارکت 12 کشور برداشت. گروه مینسک به طراحی برنامهای پرداخت که دنبال حل و فصل تدریجی مناقشه بود. در سال 1999، باکو و ایروان گفتوگوهای مستقیم میان خود را آغاز کردند. در دوم نوامبر سال 2008، مدودف یک دیدار سهجانبه میان رؤسای جمهور روسیه، آذربایجان و ارمنستان ترتیب داد که نتیجه آن صدور اعلامیه اصول حل و فصل مناقشه بود. این بیانیه مشترک، نخستین سند امضاء شده توسط نمایندگان سه کشور پس از 15 سال محسوب میشد. با این حال در این دور از مذاکرات، موضع طرفین نسبت به گذشته هیچ تغییری نکرد زیرا باکو همچنان بر آزادسازی قلمرو آذربایجان و بازگشت آوارگان و مهاجران تأکید میورزید و معتقد بود که گفتوگوها باید در خصوص وضعیت ناگورنو ـ قرهباغ باشد. در این خصوص آذربایجان آماده اعطای سطح بالایی از خودمختاری به این منطقه به عنوان قسمتی از جمهوری آذربایجان است. از سوی دیگر ارمنستان اصرار به شناسایی وضع سیاسی ناگورنو ـ قرهباغ دارد و خواستار حذف هر نوع عملیات و اقدام نظامی است. این خواسته در حالی از سوی ارمنستان مطرح میشود که علیاف پیش از دیدار با سرژ سرکیسیان در مونیخ آلمان که 22 نوامبر سال 2009 صورت گرفت، اظهار داشته بود در صورتی که مذاکراتش با رئیسجمهور ارمنستان نتیجهای دربرنداشته باشد،جمهوری آذربایجان آماده است تا با استفاده از زور این مناطق را پس بگیرد. رئیسجمهور آذربایجان گفته بود «در صورت شکست مذاکرات، گزینه دیگری غیر از آزاد کردن سرزمینهایمان از راه نظامی وجود نخواهد داشت.» اگر چه این اولین بار نبود که رئیسجمهور آذربایجان برای پس گرفتن قرهباغ تهدید به استفاده از نیروی نظامی میکرد، اما به نظر میرسید علیاف با لحن تندتری نسبت به پیش سخن میگفت.
به هر حال هم اکنون دو طرف موافق طرح پیشنویس توافقنامهای درباره حل و فصل مناقشه بر مبنای اصول مادرید هستند که در نوامبر سال 2007 در پایتخت اسپانیا مورد توافق قرار گرفته بود. اصول مادرید شامل بازگشت کنترل آذربایجان به مناطقی که توسط ارمنستان اشغال شده، ایجاد یک وضعیت حائل در ناگورنو ـ قرهباغ و تضمین امنیت و خودمختاری منطقه میشود.
نقش روسیه در مذاکرات
اگر چه در حال حاضر گفتوگوها در گروه مینسک با حضور روسیه، فرانسه و ایالات متحده آمریکا ادامه دارد، با این حال به نظر میرسد که سیاست خارجی روسیه خواهان ایفای نقش فعالتری در حل و فصل مناقشه قرهباغ است. روسیه با توجه به اینکه هنوز هم قفقاز را حوزه سیاسی و امنیتی خود به حساب میآورد، بیش از سایر کشورها تحولات مربوط به این مناقشه و روند آن را تعقیب میکند. بر این اساس روسیه سعی کرده جایگاه خود را به عنوان برادر بزرگتر حفظ کند و روند صلح و ثبات در منطقه را به خود وابسته سازد. بر این اساس روسیه معتقد است که ارمنستان و آذربایجان به منظور حل مناقشه باید توان درک سیاسی و دیپلماتیک خود را افزایش دهند. در این راستا مسکو تصریح کرده که آماده است به عنوان ضامن حل و فصل مناقشه عمل کند. در واقع روسها معتقدند که نیازمند اعتماد و توجه دو طرف درگیر در این مساله به خود هستند، از این رو سعی کردهاند مواضع این کشور خوشایند هر دو سوی مناقشه باشد و عدم درگیری و از سر گرفتن جنگی جدید بین ارمنستان و آذربایجان را تضمین کند.
به طور کلی اخیراً روسیه علاقهمندی زیادی به حل و فصل این مناقشه در کوتاهترین زمان ممکن نشان داده است. به نظر میرسد تمایل مسکو برای خارج شدن روند حل و فصل شدن مناقشه قرهباغ از بنبست موجود، علاوه بر نقش میانجیگرایانه روسیه در این خصوص، به پیشرفت طرحهای راهبردی مسکو در منطقه قفقاز نیز کمک خواهد کرد. بر این اساس تسریع در حل و فصل مناقشه قرهباغ، این امکان را به روسیه میدهد تا از یک سو روابط راهبردی خویش را با ارمنستان به عنوان متحد خویش تقویت کند و از سوی دیگر به تسهیل دستیابی روسیه به ذخایر انرژی آذربایجان منجر شود. در واقع این مذاکرات نشان میدهد که روسیه قصد دارد تا نفوذ بیشتری در منطقه انرژیخیز خزر داشته باشد و در عین حال نفوذ خود بر ارمنستان را نیز حفظ کند.
