گفت‌وگو با مدير مركز دايره‌المعارف دفاع مقدس

برخي دولتي ها اسناد دفاع مقدس را امحا كرده‌اند

پيشينه دانشنامه‌نويسي نوين در ايران و جهان چندان طولاني و پردامنه نيست هنگامي كه اولين دايره‌المعارف‌ها در قرن پنجم ميلادي توسط مارسيانوس كاپلا منتشر شد هنوز حوزه علوم و فنون آنقدر محدود مي‌نمود كه تمام دانش بشري در يك جلد فراهم آمد. اما وقتي نخستين دانشنامه‌ها از آغاز قرن شانزدهم انتشار يافت سير تحولات و تغييرات اساسي چنان شتابان شكل گرفت كه جبران كاستي‌هاي گذشته ميسر شد اما آنچه كه در عالم اسلامي به عنوان دانشنامه معروف است كتاب‌هاي مفيد و جامعي از مهم‌ترين شخصيت‌هاي علمي، فلسفي است كه هر يك به گونه‌اي سعي در اطلاع‌رساني داشته‌اند. در ايران امروز پس از انقلاب اسلامي حركت عظيم و شايسته‌اي براي دانشنامه‌نويسي آغاز شده كه مايه مباهات تمدن ايراني و اسلامي است. در حال حاضر بيش از 20 عنوان دانشنامه مثل دايره‌المعارف بزرگ اسلامي، دانشنامه جهان اسلام، دانشنامه زبان فارسي، دايره‌المعارف تشيع و... در حال تأليف، تدوين و انتشار است كه يكي از اين دايره‌المعارف‌ها نيز با موضوع دفاع مقدس به عنوان عظيم‌ترين و حماسي‌ترين پديده تاريخي ملت ايران در 200 سال اخير از سال 78 در حال تأليف و تدوين است. گفت‌وگوي جوان با سرهنگ رسولي مدير مركز دايره‌المعارف به منظور بازكاوي رويكردها و متدهاي تأليف اين اثر عظيم و آگاهي از آخرين وضعيت اين دانشنامه صورت گرفته است.*‌ طرح تأليف دايره‌المعارف دفاع مقدس از كي مطرح شد و از نظر ساختار و چارچوب چه تفاوتي با اكنون داشت؟طرح تأليف دايره‌المعارف دفاع مقدس از سال‌ها پيش تحت عنوان فرهنگواره مطرح بود و از سال 72 زمان مسؤوليت مهندس مهدي چمران در بنياد حفظ آثار و نشر ارزش‌هاي دفاع مقدس اين طرح با عنوان «فرهنگواره دفاع مقدس» در معاونت تحقيقات مطرح و حدود 250 مدخل مورد بررسي قرار گرفت. آن روزها از لحاظ ساختاري و شكلي طرح مورد نظر با دايره‌المعارف‌هاي رايج هماهنگ نبود و بيشتر هدف اطلاع‌رساني كلي و مجمل پيرامون مباحث مطرح و مصوب شده بود.*‌ طرح اوليه به كجا رسيد و چه مراحلي را پشت‌سر گذاشت؟فرهنگواره دفاع مقدس در سه مجلد تدوين و در نمايشگاه عملكرد ستاد كل نيروهاي مسلح عرضه شد. مقام معظم فرماندهي كل قوا حضرت آيت‌الله خامنه‌اي (مدظله‌العالي) نقل به اين مضمون پس از مشاهده اين مجلدات فرمودند:«دايره‌المعارف جنگ نداريم و برويد و بنويسيد...» و اين مبناي كار قرار گرفت در سال 78.*‌ نظر صريح رهبر انقلاب در اين باره چه بود؟آقا آن موقع فرموده بودند:«يك دايره‌المعارف تهيه كنيد، مهم آن است كه يك مرجع مي‌شود، منتها يك چيز محكم و قوي و مستند و بي‌تعارف باشد.(22/8/78) بعد از اين فرمايشات رهبر انقلاب، بنياد به طور مصمم و جدي اين پروژه را پي گرفت و گروه‌هاي علمي تشكيل شد.*‌ مسؤوليت اصلي اين پروژه بر عهده چه كسي بود و چه همكاري‌هايي صورت گرفت؟مسؤوليت طرح بر عهده سردار دكتر اسماعيل منصوري لاريجاني بود و اين كار با تشكيل چهار گروه علمي از سال 79 آغاز شد البته امروز گروه‌هاي علمي به هفت گروه افزايش يافته است. آن موقع من مدير تحقيقات بودم.*‌ گروه‌هاي علمي اين دايره‌المعارف كدامند و چه وظايفي دارند؟گروه‌هاي هشت‌گانه شامل گروه شهدا و اشخاص، نظامي، جغرافيا، حقوق سياسي، فرهنگي هنري، اقتصادي اجتماعي و دولت. اين گروه‌ها هر كدام در عرصه خودشان به فعاليت مي‌پردازند. همچنين دو گروه ترجمه از زبان انگليسي و عربي و ترجمه مجلات نيز در حال تشكيل است.*‌ تأليف اين اثر عظيم از چه نيازهايي نشأت گرفت و در واقع كدام نيازها و بايسته‌هايي شرايط تأليف اين مجموعه را فراهم كرد؟در زمينه دفاع مقدس فعاليت‌هاي تحقيقي و پژوهشي متعدد و متفاوتي انجام شده كه در حد خودش از نظر كميت بسيار قليل است بنابراين در زمينه تحقيقات نيازمند تعدد و تنوع پژوهش بوده همچنين به كتاب‌هايي با هدف اطلاع‌رساني از وقايع جنگ بدون تجزيه و تحليل نيازمند هستيم و دايره‌المعارف دفاع مقدس به ياري خداوند متعال نياز اخير را تأمين خواهد كرد و مي‌تواند به مخاطبين عام و خاص در زمينه‌هاي گوناگون پاسخگو باشد.*‌ تأليف دايره‌المعارف در ايران به سبك جديد از سابقه چنداني برخوردار نيست و هر گروهي كه مشغول تأليف دانشنامه است از سبك و شيوه‌نامه‌اي خاص تبعيت مي‌كند. شما چگونه شيوه‌نامه‌اي منحصر به مجموعه خودتان ابداع كرديد و اين شيوه‌نامه تا چه ميزان به متدهاي روز نزديك شده است؟شيوه‌نامه تأليف دايره‌المعارف دفاع مقدس از نظر شكلي، از روش‌ها و سبك‌هاي رايج در مراكز علمي و فرهنگستان‌ها و مراكز تأليف دايره‌المعارف‌نويسي تبعيت مي‌كند. به منظور تدوين شيوه‌نامه دايره‌المعارف دفاع مقدس جلسات مشتركي را با مركز دايره‌المعارف بزرگ اسلامي به رياست آقاي بجنوردي و دكتر سجادي، دانشنامه جهان اسلام به رياست آقاي دكتر حدادعادل و آقاي مهندس طارمي و مؤسسه دهخدا مرحوم علامه شهيدي و آقاي دكتر ستوده و همچنين جلسه مشتركي را با استاد دكتر حسن حبيبي رئيس بنياد ايرانشناسي و بنياد دانشنامه زبان فارسي، جناب آقاي دكتر منوچهر اكبري و جناب آقاي دكتر سيدمحمد كاظم نائيني داشتيم و از مجموع اين جلسات و مطالعه و تدقيق در ساير شيوه‌نامه‌ها شيوه‌نامه‌اي خاص اين دايره‌المعارف تدوين و تأليف شد.*‌ به معيارها و متدهاي رايج روز دنيا چقدر توجه شده است؟كارگروه علمي تدوين شيوه‌نامه معيارها و روش‌هاي موجود در دنيا را هم مورد توجه قرارداد و شيوه‌نامه‌هاي تأليف دايره‌المعارف‌هاي ايرانيكا، بريتانيكا و آمريكانيكا را هم مورد توجه و مطمع نظر قرارداد كه خارج از شيوه‌نامه‌هاي ايراني است.*‌ اساتيد دانشگاه و پژوهشگران برجسته كشور در تأليف اين شيوه‌نامه چقدر تأثيرگذار بوده‌اند؟اين شيوه‌نامه با حضور و مشاركت بيش از 15 نفر از اساتيد دانشگاه و رؤساي گروه‌هاي علمي و در 70 صفحه منتشر شد.به‌دليل استفاده و بهره‌مندي از تجربيات اساتيد و صاحب‌‌نظران مي‌توانيم ادعا كنيم كه كامل‌ترين شيوه‌نامه دايره‌المعارف‌نويسي را داريم و البته پژوهشگران ديگري هم كه اين شيوه‌نامه را ديده‌اند بر اين نكته صحه گذاشته‌اند. پس از تأليف اين شيوه‌نامه، قبل از چاپ متن را براي آقاي دكتر حدادعادل، آقاي محمدكاظم موسوي بجنوردي و مهندس طارمي معاون علمي دانشنامه جهان اسلام، دكتر اكبري رئيس دانشنامه جهان فارسي و رئيس دانشكده ادبيات دانشگاه تهران و عضو شوراي علمي دايره‌المعارف دفاع مقدس ارسال كرديم كه اين دوستان متن را ديدند، تأييد كردند و البته موارد اصلاحي را هم متذكر شدند.*‌ براي اين دايره‌المعارف با اين گستره عظيم از موضوعات و مباحث و وقايع اتفاقيه چقدر حجم در نظر گرفته‌ايد؟پيش‌بيني ما اين است كه اين دايره‌المعارف بالغ بر 10 جلد كتاب 700 صفحه‌اي شود و در مجموع هفت هزار صفحه دايره‌المعارف دفاع مقدس در دو ستون با فونت مخصوص حدود 3000 روز جنگ تحميلي را دربرمي‌گيرد.*‌ چند مدخل براي تدوين اين دايره‌المعارف مصوب شده است؟مداخل دايره‌المعارف بر سه قسم اصلي، فرعي و ارجاعي تقسيم مي‌شود. ما در ابتدا پنج هزار مدخل شناسايي كرديم كه اين رقم به 3405 مدخل كاهش پيدا كرد.*‌ يكي از سؤالات و انتقادهاي مطرح، طولاني شدن زمان تأليف و به درازا كشيدن اين طرح است. براي اتمام هرچه سريع‌تر تأليف اين دايره‌المعارف چه برنامه‌اي داريد؟مبنا و اساس كار ما اين است كه هرچه زودتر اين طرح به سرانجام برسد و به‌دليل اينكه پروژه در مسير و روال خاص خودش قرار گرفته ما از امسال اين توانايي را داريم كه هر سال مداخل دو جلد را جمع‌آوري و تدوين و تأليف كنيم. در اصل به مكانيسم آن دسترسي پيدا كرده‌ايم.*‌ پيش‌بيني شما براي اتمام تدوين و تأليف اين دايره‌المعارف تا چه زماني است و بالاخره كي شاهد چاپ اول اين دانشنامه خواهيم بود؟پيش‌بيني كرده‌ايم چنانچه اعتبار كافي براي اين كار در نظر گرفته شود ظرف پنج سال آينده كار تأليف و تدوين و چاپ به اتمام برسد. البته اين به معناي تعطيلي مركز نيست زيرا يكي از ويژگي‌هاي دايره‌المعارف‌ پويا بودن آن است و پويايي آن به ويژه حالت خاص و استثنايي دايره‌المعارف دفاع مقدس به جهت مآخذ و منابع آن بايد مرتباً در حال حك و اصلاح باشيم و در زمينه‌هاي ديگر مانند دايره‌المعارف شهدا، هنر و ادبيات پايداري و مقاومت، مهندسي، معماري، پزشكي و... گسترش يابد.*‌ مداخل دايره‌المعارف چگونه قابل رؤيت و بازبيني است؟براي تدوين مدخل‌نامه دو سال كار علمي انجام شده و هم‌اكنون بر روي سايت پژوهشگاه قابل دانلود است و علاقه‌مندان جهت مطالعه و اظهارنظر مي‌‌توانند به سايت مراجعه كنند و ما از اين نظرات استقبال مي‌كنيم ضمناً از 1000 نفر بازديدكننده از مدخل‌نامه 700 نفر آن را ذخيزه‌سازي كردند.*‌ مقالات چگونه تأليف مي‌شود و گروه‌هاي علمي دراين زمينه چه وظايفي دارند؟مقالات را به استادان و صاحب‌نظرات سفارش مي‌دهيم. گروه‌هاي علمي هم وظيفه مطالعه و شناسايي مداخل را به عهده دارند تا پس از طرح در شوراي علمي به تصويب برسانند. سپس با جمع‌آوري منابع و مآخذ موردنياز، پرونده علمي را تشكيل مي‌دهند و وظيفه بعدي گروه، مطالعه و تدوين اساتيدي كه تخصص مقاله‌نويسي دايره‌المعارف زير در آن مدخل موردنظر را داشته باشند است. ضمن اينكه گروه‌هاي علمي بعضي از مقالات را هم تأليف مي‌كنند. همچنين گروه‌ها و با توافقي كه با نويسنده مي‌شود (انعقاد قرارداد) و با توجه به پرونده علمي كه در اختيار قرار مي‌دهند برابر شيوه‌نامه در زمان معين مقاله تدوين مي‌گردد و بعد ساير فرآيندها را تا آخر طي مي‌كند.*‌ هم اكنون چند جلد تأليف شده است و چند نفر از نويسندگان با شما همكاري داشته‌اند؟جلد اول در تيراژ محدود به چاپ رسيد. در تأليف اين جلد بيش از 100 نفر از نويسندگان، كارشناسان و خبرگان با ما همكاري داشتند، جلد اول و دوم حرف آ و الف تنظيم و جلد سوم وارد حرف ب شده‌ايم. تأليف جلد سوم در دستور كار امسال ما قرار داشت و بايد آن را تحويل مي‌داديم ولي به علت مضيقه شديد و تنگناهاي مالي متأسفانه اقدام مؤثري انجام نداديم.*‌ چرا تأليف اين دايره‌المعارف پس از گذشت حدود 10 سال هنوز به ثمر نرسيده و محصول نداده است؟طولاني شدن تأليف و تدوين اين دايره‌المعارف به دليل تغييرات در سيستم مديريتي است. سه سال پي‌در پي مدير اين مجموعه عوض شده و باعث طولاني شدن روند تأليف شده است. از زماني كه حقير رسماً مسؤوليت دايره‌المعارف را در دي ماه سال 86 يعني زمان تأسيس پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس بر عهده گرفتم كار تأليف دو جلد دايره‌المعارف آغاز شده و هر سال يك جلد را تقديم كرده‌ام.*‌ مهم‌ترين موانع در تأليف و تدوين و تسريع در كار تأليف اين دايره‌المعارف چيست؟مشكل اصلي ما نبودن و فقر منابع و اسناد براي تدوين مقالات است. همچنين برخي اوقات عدم دسترسي ما به آنهاست، در تعدادي از سازمان‌هاي دولتي نيز مقداري از اسناد امحا شده است. ضعفي كه در اين زمينه وجود دارد به‌دليل عدم تعريف در ساختار اداري اسناد حوادث تاريخي نگهداري نمي‌شود يا در مكان نامناسب نگهداري شده كه خواه ناخواه زمينه نابودي آن فراهم مي‌شود.از عوامل تسريع در كار تأليف دايره‌المعارف نيز در درجه اول درك اهميت تدوين اين اثر بسيار ارزشمند است. اين يك طرح ملي است و حضور و مشاركت‌ تمامي مردم شريف را مي‌طلبد.*‌ در زمينه تأمين هزينه‌ها مشكل شما چيست؟يكي از مشكلات اصلي ما كمبود شديد منابع مالي است به طوري كه در رفع نواقص جلد اول و دوم و تدوين جلد سوم تأثير جدي گذاشته و كار را به ضعيف‌ترين مرحله رسانده است و ما با مشقت زيادي تلاش مي‌كنيم تا كار به تعطيلي صددرصد نرسد و بخش ديگري از مشكلات ما كمبود فضاي مناسب است. در برخي از گروه‌هاي علمي، سه گروه در يك اتاق كار مي‌كنند كه اين اثر نامطلوب در كار گروه‌هاي علمي مي‌گذارد و باعث تقليل دقت‌نظر كارشناسان مي‌شود.*‌ از مسؤولان چه انتظار و توقعي داريد؟مسؤولان نظامي و دولتي در مطالعه و اظهارنظر و رفع كمبودهاي غيرمادي اين مجموعه بايد ما را كمك كنند. دايره‌المعارف جنگ مانند خود جنگ در زمان خودش غريب است. همانطور كه آن زمان دلسوزان با تمام وجودشان در راه پيشبرد جنگ تلاش كردند امروز هم بايد با تمام وجود تلاش كنند.*‌ براي رفع كمبود منابع مكتوب و برطرف شدن اين نقصان چه خواهيد كرد؟اگر با كمبود اسناد و منابع مكتوب روبه‌رو باشيم تلاش مي‌كنيم از طريق مصاحبه و مستند‌سازي با طرح سؤالات حساب شده به روش تاريخ شفاهي اين نقصان را حتي‌الامكان جبران كنيم.*‌ آيا با تأليف اين دايره‌المعارف مي‌توان مدعي تأليف دايره‌المعارفي جامع ومانع درباره مهم‌ترين و سرنوشت‌سازترين حادثه تاريخي ايران در 200 سال اخير باشيم؟ما نهايت تلاشمان را در اين زمينه به كار بسته‌ايم اما ادعايي بر كامل و جامع بودن اين دايره‌المعارف نداريم.*‌ وضعيت چاپ اين اثر به كجا رسيده است؟جلد اول دايره‌المعارف را ابتدا به شكل آزمايشي در 50 نسخه منتشر كرديم و نظرات صاحب‌نظران دفاع مقدس و كارشناسان عرصه دايره‌المعارف گردآوري شد و نسخه نهايي جلد اول را به تعداد يكصد نسخه تكثير كرده و جهت نظرخواهي توزيع كرده‌ايم تا پس از جمع‌آوري آرا و نظرات، آنها را نيز متعاقباً به چاپ برسانيم.*‌ مهم‌ترين توقع شما از مسؤولان در تقويت اين اثر ملي چيست؟البته همانطور كه مقام معظم فرماندهي كل قوا فرمودند يك دايره‌المعارف بنويسيد كه بدون رودبايستي باشد. بنده نيز با همين رويه مشكلات را گفتم و حالا درخواست‌هايمان را مطرح مي‌كنيم. همه مسؤولان محترم از سازمان‌هاي نظامي و دولتي استحضار دارند كه اين يك مجموعه اثر ملي است اگر نگاه ما نيز ملي شود مي‌تواند كمك بزرگي به ما بنمايد. يعني باور كنيم كه ما مي‌توانيم دايره‌المعارف جنگ بنويسيم كه در دنيا تاكنون اين كار با اين نگاه و وسعت انجام نشده است و سابقه ندارد و نمونه آن هم تقديم شده است بنابراين با مطالعه آن و راهنمايي و رفع اشكالات بزرگ‌ترين كمك خواهد شد و بهترين پاداش ما نقد منطقي و علمي كار جهت ارتقاي سطح كيفي آن است. در ثاني نهادها يا سازمان‌هايي كه مكان مناسب براي انجام اين مهم دارند را موقتاً در اختيار ما قرار دهند تا دغدغه جا و مكان مناسب را نداشته باشيم.در نهايت از دولت محترم، مجلس شوراي اسلامي و سازمان‌هايي كه با ما همكاري دارند خواهشمنديم در جهت تأمين منابع مالي مساعدت و همكاري بفرمايند.تاكنون زمان زيادي را از دست داده‌ايم و بيم آن مي‌رود كه به دلايل مختلف باقيمانده زمان را از دست بدهيم و اين كار ناقص رها شود. البته همه اميد ما به فضل خداوند متعال است.