پنجمین انتخابات ریاست جمهوری اوکراین در روز 17 ژانویه 2010 برگزار شد. در این انتخابات 18 کاندیدا از جمله ویکتور یانوکوویچ نخست وزیر سابق، یولیا تیموشنکو نخست وزیر فعلی، ویکتور یوشچنکو رئیس جمهور فعلی، آرسنی یاتسنیوک رئیس سابق مجلس اوکراین و ولادیمیر لیتوین رئیس فعلی مجلس اوکراین حضور داشتند. در این بین بهرغم آنکه 18 نامزد در انتخابات ریاست جمهوری اوکراین حضور داشتند، با این حال رقابت اصلی میان سه کاندیدا بود. ویکتور یوشچنکو، یولیا تیموشنکو و ویکتور یانوکوویچ سه فردی بودند که از بیشترین بخت و اقبال برای برگزیده شدن برخوردار بودند.
ویکتور یوشچنکو؛ غربگرا
ویکتور یوشچنکو که رئیس جمهور فعلی اوکراین است، در شرایط بدی قرار دارد. مهمترین دلیل این امر را باید از یک سو در برآورده نشدن وعدههای رنگین انقلاب نارنجی و از سوی دیگر در وضعیت نامساعد اقتصادی اوکراین جستوجو کرد. یوشچنکو که در جریان انقلاب نارنجی از پشتوانه حمایت 50 درصدی مردم اوکراین برخوردار بود، در حال حاضر به دلیل ضعفهای سیاسی و اقتصادی و همچنین بحران بیسابقه در ساختار حکومتی و امور اجتماعی کشور، از پایینترین سطح محبوبیت عمومی برخوردار است.
به رغم آنکه رئیس جمهور اوکراین سعی کرده سیاستهای دولت خانم تیموشنکو را مسؤول وضعیت اقتصادی وخیم کشور معرفی کند و وی را به متحمل ساختن کشور به بیش از 16 میلیارد دلار بدهی خارجی و کاهش ارزش برابری پول ملی اوکراین در برابر ارزهای دیگر از جمله دلار متهم کند، با این حال به نظر میرسد که نخست وزیر اوکراین از چند عامل نظیر مبارزه با بیماری آنفلوآنزای خوکی که دامنگیر این کشور شد و حدود هزار نفر از مردم را به کام مرگ برد، استفاده کرد و محبوبیت خود را تا اندازهای افزایش داد به نحوی که تبلیغات منفی یوشچنکو در خصوص وی و دولت وی تا حد زیادی بیثمر ماند. از این رو میتوان چنین عنوان کرد که در یک سال اخیر یانوکوویچ بخشی از محبوبیت و شانس پیروزی خود را با افزایش محبوبیت تیموشنکو از دست داد.
به هر حال ویکتور یوشچنکو، عضویت اوکراین در اتحادیه اروپا و ادامه دادن به سیاست همگرایی با ناتو را دو برنامه مهم خود در صورت دستیابی به مقام ریاست جمهوری اعلام کرده است. او اهداف خود را چنین تشریح کرد: هدف من، عضویت اوکراین در اتحادیه اروپاست. اتباع اوکراین برتریهای خط مشی اروپایی را حس میکنند. اوکراینیها حق ورود بدون روادید به کشورهای اتحادیه اروپا را دریافت خواهند کرد، از حقوق آنها در خارج از کشور دفاع خواهد شد. من اوکراین را با تهدیدات خارجی تنها نمیگذارم. ما همراه با همسایگان اروپایی، سیستم امنیت مشارکتی یورو آتلانتیک را تحکیم خواهیم کرد.»
ویکتور یانوکوویچ؛ روسگرا
ویکتور یانوکوویچ که طرفدار برقراری روابط گرم با روسیه است، علاقه چندانی نسبت به پیوستن اوکراین به ناتو در کوتاهمدت ندارد. ویکتور یانوکوویچ که رهبری حزب «مناطق اوکراین» را بر عهده دارد، مخالف عضویت اوکراین در ناتو و حضور سربازان آمریکایی در کشورش استبارها بهطور علنی موضع خود را در این باره اعلام کرده است. همچنین یانوکوویچ وعده داده که وضعیت میلیونها روسزبان در اوکراین که به گفته وی حقوقشان در زمان ریاست جمهوری ویکتور یوشچنکو نقض شده است، بهبود خواهد یافت. وی اعلام کرده که در صورت پیروزی در انتخابات، حاضر است ابتکار عمل دیمیتری مدودف رئیس جمهوری روسیه در خصوص ایجاد سیستم امنیتی جدید در اروپا را بهطور دقیق مورد بررسی قرار دهد. ویکتور یانوکوویچ در عین حال بهطور خاص تأکید کرده که اوکراین به توسعه روند همگرایی اروپایی خویش ادامه خواهد داد و با بالابردن سطح زندگی مردم و انجام اصلاحات اقتصادی تلاش خواهد کرد تا بالاخره به عضویت اتحادیه اروپا درآید.
همچنین وی اعلام کرده که «ما سیاست خارجی واقعگرایانه و متعادلی را در پیش خواهیم گرفت. ما به توسعه روند همگرایی اروپایی ادامه میدهیم، البته اساس این همگرایی باید مدرنیزهسازی و تحول اساسی در داخل کشور خواهد بود. اوکراین وضعیت بیطرفی خود و عدم وابستگی به هر نوع بلوک سیاسی- نظامی را همچنان حفظ خواهد کرد. ما نه تلاش خواهیم کرد تا به پیمان آتلانتیک شمالی بپیوندیم و نه به عضویت سازمان پیمان امنیت جمعی درخواهیم آمد.» در مجموع آخرین نظرسنجیها حکایت از آن دارد که یانوکوویچ به راحتی با اخذ 30 درصد رأی مردم به دور دوم انتخابات خواهد رفت.
یولیا تیموشنکو؛ هم غرب هم روسیه
در حالی که یوشچنکو به رویههای غربگرایانه و یانوکوویچ به طرفداری از روسیه متهم هستند، یولیا تیموشنکو به اتخاذ موضعی بینابینی پرداخته است، به عنوان نمونه وی اعتقاد دارد که کشورهای اروپای مرکزی و شرقی مجبور به ادامه حیات خویش در همسایگی با روسیه هستند به همین دلیل برقراری روابط متقابلاً سودمند، وظیفه مشترک تمامی رهبران کشورهای این منطقه و البته روسیه است. تیموشنکو اعلام کرده بود: «ما در حال حاضر و بعد از سالها باید دقیقاً به این مسأله پرداخته و به ارزیابی دوباره این ارزش در روسیه بپردازیم که این کشور توانسته اعتماد به نفس خویش را مجدداً بازیابد که البته برخی از همسایگان ما این مسأله را برخوردی خشونتآمیز و مستبدانه تلقی میکنند البته این یک اشتباه است تصور شود که اقدامات کنونی روسیه نظیر عملکرد اتحاد جماهیر شوروی یا روسیه تزاری خواهد شد به همین دلیل بهرغم تمامی هراس و عدم اعتمادی که نسبت به روسیه در میان همسایگانش وجود دارد، این یک واقعیت است که کاهش وخامت اوضاع در روابط با مسکو به نفع همه کشورهای منطقه خواهد بود و برقراری روابط متقابلاً سودمند وظیفه رهبران هر دو طرف است.»
بر این اساس تیموشنکو امیدوار است که هر چه زودتر شکاف بین روسیه و کشورهای اروپای مرکزی و شرقی از بین برود. همچنین نخست وزیر فعلی اوکراین عهد کرده که اوکراین را طی پنج سال آینده به عضویت اتحادیه اروپا درآورد. به طور کلی یولیا تیموشنکو طی ماههای اخیر تا حد زیادی در میان مردم اوکراین محبوبیت یافته است. علل این امر به تلاشهای تیموشنکو برای نزدیکی به روسیه، عقد موافقتنامه گازی با روسیه و موضعگیری مثبت نسبت به روسیه در مناقشه گرجستان باز میگردد که باعث شد حتی برخی از هواداران یانوکوویچ نیز به سمت وی گرایش پیدا کنند.
به هر حال واقعیت آن است که رقابت اصلی در انتخابات ریاست جمهوری اوکراین میان یولیا تیموشنکو و ویکتو یانوکوویچ است. یولیا تیموشنکو که در قسمتهای غربی و شمالی اوکراین دارای طرفداران بسیاری است، احتمالاً در دور دوم با یانوکوویچ که در قسمتهای شرقی و جنوبی اوکراین از محبوبیت برخوردار است، به رقابت خواهد پرداخت.
نکات مهم انتخابات اوکراین
پنجمین دوره انتخابات ریاست جمهوری اوکراین از چند جهت دارای اهمیت زیادی است:
نخست آنکه در این انتخابات، افراد مختلفی به رقابت با یکدیگر پرداختند که پیش از این در یک صف و در یک جناح قرار داشتند. مهمترین مصداق این امر را میتوان در شکاف و جدایی میان رهبران انقلاب نارنجی مشاهده کرد. شکاف در اردوگاه انقلاب نارنجی تا بدان جا پیش رفت که نه تنها دو نفر از سران انقلاب یعنی یوشچنکو و تیموشنکو به رقبای یکدیگر تبدیل شدند، بلکه خبرهایی مبنی بر سازش و حتی «توطئه محرمانه» میان یوشچنکو و یانوکوویچ نیز منتشر شد. بر این اساس «یاروسلاو کازاچوک» رئیس دفتر سابق ریاست جمهوری اوکراین ادعا کرد که ویکتور یانوکوویچ و ویکتور یوشچنکو توافقنامه محرمانهای را امضا کردهاند که بر اساس آن طرفین در انتخابات ریاست جمهوری با یکدیگر همکاری کنند. وی مدعی شد که مطابق با این توافقنامه، طرفین موظف شدهاند که «از انتقاد علیه یکدیگر خودداری کرده و از تمامی امکانات خویش برای حمایت از ویکتور یانوکوویچ در دور دوم استفاده کنند. طرفین همچنین ویکتور یوشچنکو را به عنوان نخست وزیر آتی اوکراین پیشنهاد کرده و درصدد هستند که رأی اکثریت مجلس اوکراین را برای حمیات از وی بهدست آورند.» اگر چه این ادعا به سرعت از سوی نزدیکان یانوکوویچ رد شد، اما خبر از شکافی تلخ میان رهبران نارنجی اوکراین داشت. این خبر در حالی در محافل گوناگون پخش شد که در سال 2004، یوشچنکو با متهم کردن یانوکوویچ به تقلب، موفق به برپایی انتقلاب نارنجی و پیروی در انتخابات شده بود.
دومین نکته مهم انتخابات اوکراین به جهتگیری مردم این کشور در خصوص انقلاب نارنجی بازمیگشت به نحوی که انتخابات ریاست جمهوری اوکراین را میتوان رفراندومی ملی درباره انقلاب نارنجی به شمار آورد زیرا نتیجه این انتخابات مشخص میکند که آیا همچنان مردم اوکراین به انقلاب نارنجی متعهد هستند یا آن را کاملاً شکستخورده تلقی میکنند.
سومین نکته مهم در انتخابات اوکراین، منافع کشورهای خارجی بود که همانند گذشته روسیه در یک سو و غرب در سوی دیگر قرار داشتند. در واقع همچنان سایه روسیه از یک سو و غرب از سوی دیگر بر انتخابات ریاست جمهوری اوکراین دیده میشود. در این رابطه روسها همانند سال 2004، به حمایت از یانوکوویچ میپردازند. روسها که از آشکار کردن حمایت خود هیچ ابایی ندارند، به طور مستقیم اعلام کردهاند که رئیس جمهور آینده اوکراین میتواند نقشی تعیینکننده در روابط دو کشور داشته باشد. در این بین اگر چه خبرهایی مبنی بر حمایت نخست وزیر روسیه از تیموشنکو منتشر شد، اما به سرعت از سوی پوتین تکذیب شد. در این رابطه ولادیمیر پوتین نخست وزیر روسیه اعلام کرد که به رغم همکاری ثمربخش با یولیا تیموشنکو نخست وزیر اوکراین از وی بهعنوان نامزد انتخابات ریاست جمهوری اوکراین حمایت نخواهد کرد. پوتین حتی حمایت خود از یانوکوویچ را نیز پنهان نکرد و چنین گفت: «همانطور که مطلعید، در سطح حزبی (روسیه واحد) ما روابط ویژهای با حزب مناطق اوکراین داریم.»
در این راستا مسکو برای تأثیرگذاری بر جریان و نتایج انتخابات حتی از اعزام سفیر خود به این کشور نیز خودداری کرده و این کار را به پس از انتخابات موکول کرده است. روسیه با چنین عملی قصد دارد آرای روسهای ساکن اوکراین را به سمت نامزد مخالف حکومت یعنی ویکتور یانوکوویچ روانه کند.
به هر حال نباید از یاد برد که رئیس جمهور آتی اوکراین میتواند حداقل تا پنج سال آینده سیاست خارجی این کشور را تعیین کند. بر این اساس با توجه به جهتگیریهای سیاسی هر یک از نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری اوکراین، پیروزی هر یک از آنها میتواند منجر به تغییراتی اساسی در سیاست خارجی آن کشور شود. از این رو با توجه به اهمیت این کشور از لحاظ سیاسی، اقتصادی و ژئوپلتیک و بهویژه باتوجه به قرار گرفتن اوکراین در مسیر ترانزیت بخش عمدهای از نفت و گاز روسیه به اروپا، همواره روسیه و غرب دارای منافع خاصی در این کشور بودهاند. در مجموع میتوان چنین اذعان کرد که نتایج انتخابات ریاست جمهوری اوکراین، موفقیت یا شکست سیاستهای غرب یا روسیه در اوکراین را نشان خواهد داد.
چهارمین نکته مهمی که در انتخابات اوکراین به چشم میخورد، شکافی بود که یک بار دیگر در جامعه اوکراین پدیدار گشت به نحوی که در این انتخابات نیز همانند انتخابات ریاست جمهوری سال 2004 که در نهایت به پیروزی انقلاب نارنجی انجامید، جامعه اوکراین به دو دسته تقسیم شده بود. بر این اساس از یک سو اکثریت ساکنان مناطق غربی این کشور همچنان بر دوری از مسکو و عضویت در ناتو و توسعه همکاریها با اتحادیه اروپا اصرار میورزند و از سوی دیگر مردم جنوب و مناطق شرقی کشور، مخالف عضویت در ناتو بوده و از توسعه روابط و همکاریها با روسیه حمایت میکنند. در این بین مواردی همچون موقعیت زبان روسی در اوکراین- باتوجه به وجود اقلیت 15 میلیون نفری روسها در این کشور- و مسأله حمایت یا نفرت از جداییطلبان اوکراینی ضدشوروی در جنگ دوم جهانی که به حمایت از آلمان نازی با ارتش این کشور جنگیدند، بیش از پیش بر تفرقه در جامعه اوکراین دامن زده است.
