آبرسانی باستانی ایرانیان در سرزمین بادگیرها

قناتهایی از دل تاریخ

قناتهای ایران، از کهنترین فناوریهای دستیابی بشر به آب، در شرایط نابسامان طبیعی مانند کویر و بیابان است. در این میان، قناتهای یزدی، به دلیل استادی بی چون و چرای یزدیها در حفر قنات، شهرتی جهانی دارند. نقب زدن قنات ظاهراً ساده به نظر می رسد، ولی وقتی که در نظر بگیریم این نقبها در عمق چند صد متر و در آن تاریکی مظلم و هوای خفقان آور باید طوری زده شود که اولاً کمترین اشتباهی در جهت و مسیر نقب رخ ندهد تا با چاه مقابل اتصال پیدا کند؛ ثانیاً طراز بندی آن طوری حساب شود که آب قنات در مقصد نهایی و محل مورد نظر یعنی مظهر قنات به سطح زمین برسد و آفتابی شود. آن وقت می فهمیم که عجیبترین اختراعات بشری با همان وسایل ساده و بدوی تا چه اندازه اشکال و دشواری دارد. گفته می شود در این استان 3 هزار و 141 قنات وجود دارد که قدیمی‌ترین آن قنات فیروزآباد میبد است و قدمت آن به دوره ساسانیان می‌رسد. قنات بی نظیر یزد با طولی در حدود یک صد و بیست کیلومتر - بیست فرسنگ – از عجایب این استان بیابانی است که در نوع خود، مورد توجه بسیاری از کارشناسان و گردشگران قرار گرفته است. در بسیاری از شهرستانهای این استان نیز، قناتهای متعددی وجود داشته که در دهه های اخیر به دلیل بی توجهی مردم و کشاورزان، تعدادی از آنها از میان رفته است. قناتهای اردکاننادر پیری اردکانی دبیر انجمن میراث کهن اردکان در این باره می گوید: در حال حاضر حدود 200 رشته قنات در مناطق حومه و روستاهای این شهرستان وجود دارد. مهم‌ترین قنات موجود در این شهرستان قنات محله صدرآباد است که قدمتی بسیار طولانی دارد. این دوستدار میراث کهن درباره این سازه های شگفت انگیز می افزاید: در دشت اردکان ـ یزد، قنات‌های متعددی جاری است اما تعداد قنات‌های جاری در این شهرستان بسیار انگشت‌شمار است و شاید به هفت قنات برسد. تا قبل از دهه 60 در شهر اردکان قریب به 50 رشته قنات وجود داشت که از مهم‌ترین آن قنات صدرآباد با طول 70 کیلومتر است. جالب این است که خاک قنات‌ها در کوهستان‌ها به طور معمول شن با خاک سیاه و در برخی از مناطق سنگ است اما در شهر اردکان نوع خاک قنات‌های موجود از نوع خاک رس است. شوری آب قناتهای اردکان، موضوع جالب دیگری است. آب بیشتر قنات‌های روستاهای این شهرستان شیرین است اما آب تمام قنات‌های بخش مرکزی اردکان شور است. قرار است مجموعه اسناد قنات‌های اردکان به چاپ رسیده و از ابتدای سال آینده به دست پژوهشگران خواهد رسید.قنات نوردی در یزدهمه ساله گردشگرانی که به استان یزد سفر می‌کنند در کنار دیدن آثار تاریخی و فرهنگی یزد از قنات‌های این استان دیدن می‌کنند. یکی دیگر از این قناتهای بی نظیر قنات فیروزآباد با ظرفیت آبدهی بیش از 120 لیتر در ثانیه است. کارشناسان می گویند نزدیک به 7 هزار نفر از مردم این منطقه از آب این قنات استفاده می‌کنند. به گفته کارشناسان قنات دهنو - یزد به عنوان پر آب ترین قنات استان یزد با برونده 350 لیتر در ثانیه آب به چهار آبادی مهریزی، دهنو، حسن آباد و مریم آباد آبرسانی می کند. قنات جالب توجه دیگری که در استان یزد وجود دارد، قنات احمد آباد شهرستان تفت نیز از لحاظ آبدهی در الویت دوم قرار دارد و 300 لیتر در ثانیه آب دارد. پرورش ماهی در قناتچندی است پرورش ماهی در قناتهای یزدی انجام می شود. سه هزار بچه ماهی در مظهر قنات روستای کرخنگان خاتم یزد رها سازی شده و قرار است شش هزار قطعه بچه ماهی دیگر در مظهر قناتهای روستاهای عبدالله شواز و اسلامیه تفت بزرگ شود. کارشنان معتقدند با توجه به اینکه محل خروج برخی از قنوات استان همسطح زمین و امکان احداث استخر در آن وجود این قنوات برای پرورش ماهی قزل آلا مناسب است.