تطور تاریخی تحولات دو ساله در حوزه‌های علمیه

پایان تئوری پردازی برای تحول حوزه

دو سال از دیدار تاریخی مدیران، نخبگان، فضلا و طلاب حوزه‌های علمیه با مقام معظم رهبری می‌گذرد، آنچه می‌خوانید حاصل نگاهی تاریخی به انعکاس‌ها، برنامه‌ها و نتایج تلاش‌های مختلف برای تحول در حوزه است، اگر چه در نگاه بسیاری از تحول خواهان حوزوی، تغییرات مدیریتی را نباید با تحول در حوزه یکسان شمرد، اما گروهی نیز این تحول را زمینه‌ای برای تحول در حوزه به شمار می‌آورند که باید در بررسی تاریخی تحول در حوزه در دو سال گذشته بررسی شود، نگارنده نیز تنها با هدف جمع‌بندی میان این دو نگاه، تلاش کرده است تاریخچه تحول در حوزه را با تلفیق این دو دیدگاه بررسی کند. آنچه در این بررسی تاریخی به خوبی دیده می‌شود، نشانگر نکات قابل توجهی مانند صعود‌ها و نزولها در بیانات و برنامه‌هاست، این نکته نیز باید مورد توجه جدی قرار بگیرد که با گذشت دو سال از این سخنان هنوز. . . . . . . . . ، تنها باید افزود که آنچه در این بررسی آمده است، نه همه سخنان و برنامه‌ها، بلکه تنها اشاره‌ای کوتاه به برخی از برنامه‌ها با تأكید بر «مهمترین‌ها و نتایج هر کدام» است. 8 آذر 1386: سخنان رهبر فرزانه انقلاب از زمان تعیین شده برای دیدار سه ساعته رهبر معظم انقلاب اسلامی با مدیران، فضلا و طلاب حوزه‌ها، تنها 5 دقیقه باقی مانده بود تا ایشان بعد از شنیدن سخنان 17 نفر از نخبگان حوزوی در موضوعات متنوع مرتبط با حوزه‌های علمیه، سخنان خود را آغاز کنند، اما برای ایشان همین زمان نیز کافی بود تا بتوانند سخنانی تاریخ‌ساز بیان کنند. «اگر حوزه بخواهد از تحول بگریزد، منزوى خواهد شد؛ اگر نمیرد، اگر زنده بماند. البته مایه دین مانع مردن می‌شود، اما منزوى خواهد شد؛ روزبه‏روز منزوى‏تر خواهد شد. تحول حتمى است، منتها تحول دو طرف دارد: تحول در جهت صحیح و درست، تحول در جهت باطل و غلط. ما باید مدیریت کنیم که این تحول در جهت درست انجام بگیرد. این وظیفه مؤثرین در حوزه است. مدیران حوزه، فضلاى حوزه، صاحبنظران حوزه باید همتشان این باشد. از تحول نباید گریخت.»8 آذر 1386: گفت‌وگو‌های فضلا و طلاب همزمان با اتمام سخنان مقام رهبری، بسیاری از شرکت‌کنندگان در این اجلاس، در راه بازگشت به قم، مباحث طلبگی خود را با موضوع این سخنان آغاز کردند، گروهی نگران بودند که این سخنان نیز در تعارف همیشگی « ای رهبر آزاده آماده‌ایم آماده» گرفتار شود و گروهی نیز در فکر تدوین ساختاری برای پیگیری این سخنان بودند تا این سخنان نیز به سرنوشت سخنان دیگر ایشان - مانند سخنان سال 74 - دچار نشود همچنان که فرموده بودند که: «از پیشنهادهایی که بنده در طول این سال‌ها درباره حوزه علمیه کردم، چه در مجامع عام که با طلاب و فضلا و مدرسین جلسه داشتیم و صدها، گاهى هزارها نفر در آن شرکت داشتند؛ چه در جلسات کوچک و خصوصى‏تر که با بعضى از مسؤولان حوزه یا بزرگان حوزه یا مراجع یا فضلا داشتیم و پیشنهادهایی دائم مطرح شده و گفته شده، خیلی‌هایش تا حالا تحقق پیدا نکرده، یا به صورت نیمه‏کاره و نیمه‏راهه تحقق پیدا کرده است»، در ذهن همگان تشکیل ساختاری برای پیگیری این سخنان، یک ضرورت تعریف می‌شود، ویژگی‌های این ساختار نیز در سخنان ایشان تبیین شده است، «تحول در حوزه» به «سخن روز» حوزویان تبدیل شده است. 14 آذر 86: بیعت دوباره مدیران ارشد حوزه مدیران ارشد نهادهای حوزوی در نامه‌ای به مقام معظم رهبری، آمادگی خود را برای تحقق رهنمودهای ایشان اعلام کردند، در بخشی از این نامه که به امضای سید‌هاشم حسینی بوشهری، مدیر حوزه علمیه قم، محمد علی شرعی، مدیر حوزه‌های علمیه خواهران، علیرضا اعرافی، رئیس مرکز جهانی علوم اسلامی، سید محمدرضا طباطبایی، مدیر جامعه الزهرا(س) و سیدحسن ربانی، رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم رسیده بود آمده است: «ما به عنوان جمعی از مدیران نهادهای حوزه‌ای، با آن رهبر حکیم و ژرف‌اندیش تجدید پیمان می‌کنیم که به یاری خداوند متعال با تمامی قوت و توان در زمینه‌سازی، راهکارجویی و تحقق بخشی آن منویات‌گرانمایه تلاش کنیم و با مقدورات نهادی ـ سازمانی خود در ترسیم تصویر رفیع حوزه و روحانیت در چشم‌انداز 20 ساله نظام جمهوری اسلامی ایران نقش‌آفرین باشیم. » 28 آذر 86: تشکیل نهاد هدایت کننده تحول در حوزه چند روز بعد از سخنان مقام رهبری، جلسه‌ای به میزبانی آیت‌الله یزدی، رئیس جامعه مدرسین با حضور مدیران ارشد مراکز حوزوی با هدف بررسی راهکارهای اجرایی تحول در حوزه تشکیل شد، این جلسه که – چندی بعد - با حضور نمایندگان شورای عالی حوزه و مدیران حوزه‌های علمیه خراسان و اصفهان تکمیل شد، مقدمه تشکیل «شورای پیشبرد و ارتقای حوزه‌های علمیه» شد تا نهاد هدایت‌کننده تحول در حوزه تشکیل شود، اعضای این شورا را آیت‌الله یزدی رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به عنوان رئیس شورا، آیت‌الله مقتدایی نایب رئیس و نماینده شورای عالی حوزه، حسینی بوشهری مدیر حوزه علمیه برادران، شرعی مدیر حوزه علمیه خواهران، طباطبایی مدیر حوزه علمیه جامعه الزهرا (س)، اعرافی مدیر مرکز جهانی علوم اسلامی، ربانی رئیس سازمان تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم و حجت‌الاسلام امینی معاون پژوهشی حوزه علمیه قم به عنوان دبیر تشکیل می‌دادند. تشکیل کمیسیونهای آموزش، تربیت و تهذیب، تبلیغ و اطلاع‌رسانی، منابع انسانی و مالی، حوزه و رفاه و ساختار و تشکیلات در این جلسه تصویب شد. 5 دی 86: تصویب اساسنامه شورای پیشبرد اساسنامه شورای پیشبرد و ارتقای حوزه‌های علمیه کشور به تصویب رسید، در ماده یک این اساسنامه فعالیتهای این شورا «پیگیری ایجاد تحول در حوزه در مجموعه‌های حوزوی، با توجه به رهنمودهای امام خمینی(ره)، مقام معظم رهبری، مراجع و علمای بزرگ شیعه و براساس اصول و سیاست‌های مصوب در شورا» برشمرده شد.15 بهمن 86: تصویب آیین نامه شورای پیشبرددر پنجمین نشست شورای پیشبرد و ارتقای حوزه‌های علمیه، آیین‌نامه دبیرخانه و کمیسیون‌های مدیریت و تشکیلات، آموزش، پژوهش، تبلیغ و اطلاع‌رسانی، تربیت و تهذیب و حوزه و نظام به تصویب رسید. براساس اساسنامه و آیین‌نامه شورا، بیش از 80 نفر از کارشناسان و متخصصان حوزوی وارد چرخه تدوین برنامه‌های این شورا با هدف ایجاد تحول در حوزه خواهند شد. تشکیل این کمیسیون‌ها با توجه به این سخنان مقام معظم رهبری انجام گرفت: «اینکه باید یک بدنه کارشناسى بسیار قوى داشته باشند. خوشبختانه در حوزه ما این بدنه کارشناسى را داریم. اینها یقیناً یک بدنه کارشناسى خودکفا را تشکیل می‌دهند. ما از جهت مسائل حوزه‏اى، هیچ احتیاجى به کس دیگرى نداریم و می‌توان از این فضلا استفاده کرد. البته این بدنه کارشناسى باید کار کنند، تلاش کنند. اینها یکى از کارهایی است که شوراى عالى می‌تواند انجام بدهد». با تشکیل این کمیسیون‌ها، تشکیل کارگروه‌های تخصصی هر کمیسیون نیز آغاز شد. 20 اسفند 86: برگزاری جلسات کمیسیون‌هابا تعیین اعضای کمیسیون‌های شورای پیشبرد و ارتقای حوزه‌های علمیه، اولین جلسه این کمیسیون‌ها با تشکیل کمیسیون تخصصی پژوهش آغاز شد. کمیسیون تخصصی آموزش نیز سه روز بعد 23 اسفند فعالیت خود را آغاز کرد، در این کمیسیون‌ها در کنار مدیران ارشد آموزشی و پژوهشی حوزه علمیه خواهران، برادران، دفتر تبلیغات حوزه و جامعه المصطفی العالمیه، کارشناسان ارشد نیز حضور دارند. 21 اسفند 86: سلسله نشست‌های تحول در حوزه دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، با برگزاری نشست مدیریت تحول در حوزه‌های علمیه، سلسله نشست‌های خود با موضوع تحول را آغاز کرد. در این سلسله نشست‌ها که تا آبان 87 ادامه داشت موضوعاتی مانند مدیریت تحول در حوزه‌های علمیه (تفسیرها و رویکردها)، مدیریت تحول در حوزه‌های علمیه و رویکرد به نقش مدارس، مدیریت تحول در حوزه با رویکرد به نوآوری و مدیریت تحول در حوزه‌‌های علمیه خواهران بررسی شد. سال 86، در حالی پایان می‌یافت که با گذشت چهار ماه از سخنان مقام رهبری، هنوز موضوع «تحول در حوزه» در قالب نشست‌ها و سخنرانی‌ها بررسی می‌شد و انتشار ویژه‌نامه‌ها، مجلات و بروشورها ادامه می‌یافت، در میان این بیانات و منشورات، نمی‌توان نشانی از برنامه‌ریزی روشن علمی برای تحول در حوزه یافت. 8 اردیبهشت 87: تعیین اعضای جدید شورای عالی حوزه اعضای دوره پنجم شورای عالی حوزه علمیه قم شامل آیات عظام و حجج اسلام رضا استادی، مرتضی مقتدایی، محمد مؤمن، محمد یزدی و حجج اسلام سید‌هاشم حسینی بوشهری، سید‌احمد خاتمی، محمود رجبی، محمود عبداللهی و سیدمحمد غروی فعالیت خود را آغاز کردند، یک هفته بعد آیت‌الله یزدی به عنوان دبیر شورا معرفی شد و 11 خرداد نیز آیت‌الله مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم شد، تغییرات ساختاری یکی از مهمترین برنامه‌های این دو نهاد تصمیم‌ساز حوزه است، معرفی رسمی معاونان جدید حوزه نیز به پایان تعطیلات تابستانی حوزه موکول شد تا در این فرصت تصویب اجمالی چارت جدید تشکیلاتی حوزه به پایان برسد، با تصویب این تغییرات، همه معاونان و مدیریت‌های حوزه دستخوش تحولات اساسی شدند. 24 خرداد 87: واگذاری امتیازات علمی به شورای عالی حوزهشورای عالی انقلاب فرهنگی در مصوبه جدید خود اعطای امتیاز علمی به مجلات حوزوی، مجوز تأسیس انجمن‌ها، قطب‌های علمی واحدهای پژوهشی حوزوی و امتیازات کرسی‌های نظریه‌پردازی حوزه را به شورای گسترش حوزه علمیه قم واگذار کرد. براساس این مصوبه کلیه فعالیت‌های نیازمند تصویب در مراکز مرتبط با حوزه در شورای گسترش حوزه‌های علمیه تصویب شده و این فعالیت‌ها از نظر رتبه‌های علمی و امتیازات مرتبط، ارزشی مساوی با فعالیت‌های مشابه در دیگر مراکز آموزش عالی خواهند داشت. با تصویب این قانون، حوزه در کنار استقلال آموزشی و اعطای مدارک رسمی معتبر به صورت مستقل، که از سال‌ها قبل تصویب شده بود، استقلال پژوهشی برای کلیه فعالیت‌های پژوهشی مرتبط را پیدا کرد. اول تیر 87: اعلام نتایج کمیسیون‌های تخصصی شورای پیشبردنتایج کمیسیون‌های تخصصی شورای پیشبرد و ارتقای حوزه‌های علمیه که با حضور نزدیک به 80 نفر از کارشناسان نخبه تشکیل می‌شود، ظرفیت خوبی را برای تدوین «نظام جامع تحول در حوزه» ایجاد کرده است، تدوین راهکارهای تحول تبلیغ در حوزه‌های علمیه در 6 قالب مدیریت و برنامه‌ریزی، آموزش و محتوای تبلیغ، پژوهش و تولید علوم مرتبط با تبلیغ، نیروی انسانی، قوانین، هنجارها و اخلاق تبلیغ و امکانات و زیرساخت‌ها، تصویب ایجاد مرکز آموزش تخصصی ویژه مبلغین خارج از کشور، تصویب یکسان‌سازی فعالیت‌های تبلیغی مراکز مختلف اسلامی وحوزوی، بازنگری نظام پژوهشی حوزه‌های علمیه کشور، تدوین مشکلات کلان سازمان پژوهشی حوزوی و تربیت نیروی انسانی پژوهش، تدوین مأموریت‌ها و وظایف حوزه‌های علمیه را در سه شاخه آموزش و پرورش نیروی انسانی برای نظام اسلامی، تبلیغ و ترویج دینداری، معارف و ارزش‌های دین اسلام و تحقیق و پژوهش به منظور فهم دین، تولید علم و الگوهای دینی، بررسی پیشنهاد تغییر مقاطع آموزشی حوزه‌های علمیه بخشی از برنامه‌های تدوین شده در کمیسیون‌ها برای ارائه به شورای پیشبرد و ارتقای حوزه بود تا از طریق این شورا مراحل تصویب‌خواهی آن انجام شود. برای نتایج این جلسات نیز باید گفت که تقریباً از ابتدای سال جاری این کمیسیون‌ها تعطیل شده است !17 تیر 87: اعلام نتایج یک نظرسنجی براساس یک نظرسنجی از میان نمایندگان طلاب و فضلای حوزه علمیه قم، 55 درصد از آنان خواستار سرعت گرفتن تحول در حوزه شدند. تمامی نظردهندگان به ضرورت تحول در حوزه علمیه پاسخ مثبت دادند و در جواب به اولویت تحول در بخش‌های حوزوی، بیشترین رأی‌ها ناظر به بخش آموزش و پس از آن به بخش تبلیغ در حوزه بود. دومین پرسش مطرح شده در این نظرسنجی این بود که «آیا در سالیان اخیر در حوزه علمیه تحول به‌خصوصی انجام شده است؟»؛ از این میان؛ 25/6 درصد هیچ پاسخی به این پرسش ندادند، 25/41 درصد نیز پاسخ منفی دادند و 5/52 درصد نیز قائل به وجود تحول در حوزه شدند. پرسش بعدی از روند تحول و نوآوری در حوزه بود که 55 درصد پاسخ‌دهندگان معتقد بودند سرعت تحول در حوزه کند و 25 درصد نیز گزینه نسبتاً کند را انتخاب کردند. در سؤال بعدی از نظردهندگان خواسته شد تا از میان بخش‌های مختلف حوزه اولویت‌های تحول را انتخاب کنند، از میان پاسخ‌ها 56 درصد تحول در بخش آموزش را اولویت اول و 5/28 درصد تحول در این بخش را در اولویت دوم تحول دانستند... و این داستان همچنان ادامه دارد.حاصل آنکه. . . : نهادینه کردن گفتمان تحول در حوزه را باید مهم‌ترین دستاورد سخنان مقام معظم رهبری و تلاش‌های دو ساله «تحول‌خواهان» حوزه دانست، اگر چه این نهادینه‌سازی، تأثیرات کوتاه و بلند‌مدت خود را به مرور خواهد داشت و حرکت دائمی و هزار ساله تحول در حوزه را، سرعت بیشتری خواهد داد ولی ارائه نمونه‌های عینی از این تحولات، می‌تواند این حرکت را با قدرت بیشتری به حرکت وادارد، چرخه دائمی میان گفتار و نوشتار پیرامون تحول در حوزه، همه ساله در سالگرد بیانات مقام معظم رهبری به اوج می‌رسد، گذشت دو سال از این اتفاق، نشانگر آن است که به اندازه‌ای مناسب و شاید کافی در این موضوع نظریه‌پردازی شده است و اکنون زمان برای تدوین «نظام جامع تحول در حوزه» آماده شود تا به دور از «سخن روز» بودن تحول در حوزه، تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری کرد، ایجاد تغییرات ساختاری در مرکز مدیریت حوزه، انجام برخی اقدامات مانند ثبت نام و آزمون اینترنتی طلاب، ایجاد پورتال جامع حوزه‌های علمیه، تدوین آیین‌‌نامه‌ها و مقررات مرتبط با فعالیت‌های پژوهشی حوزه را نباید نمونه‌هایی از تحول در حوزه دانست، بلکه اگر خوش‌بینانه دید، باید آن را نمونه‌ای از گام‌های مقدماتی برای ایجاد تحول در حوزه اعلام کرد.