جوان آنلاین: شهریور در تقویم سوانح رانندگی، ماهی است که هر سال نام آن با بیشترین شمار جانباختگان تصادفات گره میخورد. حالا در روزهایی که موج سفرهای پایانی تابستان شدت گرفته، همچنان این پرسش مطرح است که چرا با وجود سالها اجرای طرح، جریمه، اصلاح نقاط حادثهخیز و برنامههای ایمنی، هنوز مرگ در جادههای کشور تا این اندازه عادی شدهاست؟
شهریور هر سال برای بسیاری از خانوادهها با سفر و بازگشت از تعطیلات تابستانی همراه است، اما همین افزایش تردد، در کنار عوامل دیگری مانند خستگی، سرعت، شرایط جوی و ضعفهای زیرساختی، این ماه را به یکی از پرخطرترین مقاطع سال در جادههای کشور تبدیل کردهاست. سازمان پزشکی قانونی کشور اعلام کرده که بیشترین جانباختگان حوادث رانندگی همچنان در شهریورماه ثبت میشوند. بر اساس آمار سال ۱۴۰۴، از مجموع ۱۹ هزار و ۵۴۰ نفری که در حوادث رانندگی جان خود را از دست دادند، ۲ هزار و ۶۲ نفر مربوط به شهریور بودهاند، رقمی که حدود ۵/۱۰ درصد کل تلفات سال را شامل میشود. نگرانی زمانی جدیتر میشود که بدانیم این رقم نسبت به شهریور سال ۱۴۰۳ نیز حدود ۶ درصد افزایش داشته است، در آن سال یک هزار و ۹۴۵ نفر در تصادفات شهریور جان باختند.
سهمی همیشگی از مرگهای جادهای
آمارهای پزشکی قانونی نشان میدهد این وضعیت یک اتفاق مقطعی نیست. در فاصله سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴، ۹۵ هزار و ۲۸۸ نفر در حوادث رانندگی جان خود را از دست دادهاند که ۹ هزار و ۶۴۵ نفر از آنها مربوط به شهریور بودهاند. به بیان دیگر، تقریباً از هر ۱۰ قربانی سوانح رانندگی در کشور، یک نفر در همین ماه جان خود را از دست داده است. سازمان پزشکی قانونی نیز تأکید کرده که طی دستکم پنج سال گذشته، تابستان و بهویژه شهریورماه بالاترین میزان تلفات ناشی از تصادفات را به خود اختصاص داده است. این آمار در شرایطی مطرح میشود که بهار امسال نیز تلفات حوادث رانندگی ۳/۲ درصد افزایش داشته و همین موضوع نگرانیها درباره ادامه روند افزایشی تلفات در پایان تابستان را بیشتر کردهاست. در چنین شرایطی، توصیه به رعایت قوانین رانندگی اگرچه ضروری است، اما به نظر میرسد برای حل مسئله کافی نیست. مسئله تصادفات در ایران بسیار فراتر از رفتار یک راننده در پشت فرمان است.
مسئله فقط راننده نیست
به گفته دکتر محمدرضا رضایی، استاد دانشگاه، نمیتوان مشکل تصادفات کشور را صرفاً به ضعف اجرای قوانین نسبت داد، زیرا بخشی از مسئله به نحوه تعریف سوانح در سیاستگذاری بازمیگردد. سالها تصادف به عنوان یک اتفاق منفرد و راننده به عنوان مقصر اصلی دیده شده است، در حالی که ایمنی حملونقل حاصل تعامل مجموعهای از عوامل شامل انسان، خودرو، راه، سرعت، کاربری زمین، فناوری، پلیس، قانون و نظام سلامت است. آمار نیز نشان میدهد در دو سال اخیر کاهش پایدار تلفات رخ نداده است. در سال گذشته ۱۹ هزار و ۵۴۰ نفر در سوانح رانندگی جان باختند و ۳۷۸ هزار و ۸۹۱ نفر مجروح شدند، سال پیش از آن نیز ۱۹ هزار و ۴۳۵ نفر کشته و ۳۸۱ هزار و ۴۸۴ نفر مجروح شدند. این در حالی است که تجربه سالهای گذشته نشان میدهد برخی سیاستها توانستهاند در مقاطعی نرخ مرگومیر را کاهش دهند، اما این موفقیتها به یک نظام پایدار و یکپارچه ایمنی تبدیل نشدهاند.
جادهای که خطای انسان را به مرگ تبدیل نکند
یکی از مفاهیم مهم در نظام جدید ایمنی، «راه بخشنده» است، یعنی راهی که اگر راننده مرتکب خطا شد، طراحی آن مانع تبدیل این خطا به مرگ یا جراحت شدید شود. در این نگاه، فقط نباید پرسید چه کسی موجب وقوع تصادف شدهاست، بلکه باید بررسی کرد چرا یک خطای رانندگی به حادثهای مرگبار تبدیل شده است. برای مثال، اگر راننده در یک پیچ کنترل خودرو را از دست بدهد، علاوه بر تخلف احتمالی او باید وضعیت حفاظ، شانه راه، دید کافی، موانع حاشیهای و سایر عوامل مؤثر در شدت حادثه نیز بررسی شود. راه بخشنده به معنای تحمل تخلف نیست، بلکه به این معناست که خطای معمول انسان الزاماً نباید به قیمت جان او تمام شود. برای رسیدن به این هدف، اصلاح خطکشی، حذف موانع خطرناک، اصلاح حفاظها، مدیریت سرعت و در موارد لازم اصلاح هندسی مسیرها میتواند در دستور کار قرار گیرد.
ورودی شهرها، منطقهای میان جاده و شهر
یکی از مهمترین بخشهای شبکه راه، محدوده ورودی شهرهاست. بر اساس آماری که از سوی پلیس راه مطرح شده، بخش قابل توجهی از سوانح در محدوده ۳۰ کیلومتری شهرها رخ میدهد. این محدوده در واقع یک منطقه انتقالی است، راننده هنوز خود را در جاده میبیند، اما همزمان با محیطی مواجه میشود که کاربریهای شهری، فروشگاهها، منازل، عابران و دسترسیهای متعدد در آن شکل گرفتهاست. اگر مسیر برای سرعت بالا طراحی شده باشد، اما محیط اطراف ماهیت شهری پیدا کرده باشد، تعارض میان سرعت خودرو و شرایط محیطی افزایش مییابد. راهکار، صرفاً نصب چند تابلو نیست. کاهش تدریجی سرعت، ساماندهی دسترسیها، اصلاح دوربرگردانها، تأمین روشنایی، ایجاد مسیر ایمن برای عابران و کنترل فعالیتهای حاشیهای میتواند ورودی شهرها را به محدودهای ایمنتر تبدیل کند.
خودرو ایمن، حلقه دیگر زنجیره نجات
حتی اگر نتوان همه تصادفات را حذف کرد، میتوان شدت پیامدهای آنها را کاهش داد. خودرو در این میان نقش مهمی دارد. ایمنی فعال خودرو برای جلوگیری از تصادف یا کاهش احتمال وقوع آن است و ایمنی غیرفعال برای زمانی است که تصادف رخ داده و هدف آن حفاظت از سرنشینان است. کمربند ایمنی، کیسه هوا و ساختار بدنه مناسب میتوانند فاصله میان وقوع تصادف و مرگ را افزایش دهند. از این منظر، ارزیابی ایمنی خودرو نباید صرفاً به داشتن یک استاندارد محدود شود، بلکه باید مشخص باشد خودرو در یک تصادف واقعی تا چه اندازه از جان انسان محافظت میکند.
سفرهای پایانی تابستان، یک هشدار دوباره
همزمان با نزدیک شدن به پایان شهریور، پلیس راهور از پیشبینی طرحها و تمهیدات مشترک با سازمان راهداری و دستگاههای امدادی برای مدیریت تردد در محورهای کشور خبر داده است. سردار سیدتیمور حسینی، رئیس پلیس راهور فراجا، با اشاره به افزایش سفرها در روزهای پایانی تابستان، بر ضرورت اطلاع از وضعیت راهها پیش از آغاز سفر تأکید کرده است. شرایط جوی نیز یکی از عواملی است که میتواند وضعیت محورهای مواصلاتی را تغییر دهد، چنانکه در روزهای گذشته محور چالوس به دلیل بارندگی و شدت بارش برای مدتی مسدود شد. توصیه پلیس این است که مسافران پیش از حرکت، از طریق سامانه ۱۴۱ سازمان راهداری یا شماره ۱۲۰ پلیس راهور از آخرین وضعیت راهها مطلع شوند. اما در نهایت، ایمنی سفر تنها با توصیه به راننده محقق نمیشود. کاهش سرعت، پرهیز از رانندگی خسته و خوابآلود، توجه به وضعیت راه و هوا، رعایت فاصله طولی و استفاده از کمربند ایمنی، در کنار عملکرد درست دستگاههای مسئول، مجموعهای است که میتواند از یک حادثه جلوگیری یا شدت پیامدهای آن را کاهش دهد.
مسئلهای بزرگتر از یک تصادف
سالانه حدود ۲۰ هزار نفر در کشور قربانی سوانح رانندگی میشوند. پشت هر عدد، یک انسان و یک خانواده قرار دارد، خانوادهای که ممکن است با یک سفر معمولی، برای همیشه یکی از اعضای خود را از دست بدهد. شاید مهمترین خطر در این میان، نه فقط سرعت، خودرو یا جاده، بلکه عادی شدن مرگ در جادهها باشد. وقتی خطرها و نقاط پرتصادف شناسایی شدهاند، آمار تلفات در دسترس است و مسئولیت دستگاههای مختلف نیز مشخص است، دیگر نمیتوان مرگهای جادهای را صرفاً به عنوان اتفاقی اجتنابناپذیر پذیرفت. معیار موفقیت در ایمنی راه، تعداد جلسات، طرحها، دوربینها یا میزان جریمهها نیست، معیار نهایی سادهتر از همه اینهاست: چند نفر کمتر کشته شدند و چند خانواده کمتر داغدار شدند؟ روزهای پایانی شهریور بار دیگر میلیونها نفر را راهی جادهها میکند. این سفرها میتوانند با یک تصمیم درست، یک سرعت کمتر، یک استراحت بهموقع و یک توجه بیشتر، از حادثهای تلخ دور بمانند، اما مسئولیت حفظ جان مردم فقط بر دوش مسافر و راننده نیست. ایمنی جاده، مسئولیتی زنجیرهای است و هر حلقه این زنجیره، از طراحی راه و ایمنی خودرو تا کنترل سرعت، امدادرسانی و مدیریت سفر، میتواند مرز میان یک سفر عادی و یک فاجعه خانوادگی باشد.
