جوان آنلاین: عضویت ایران در بانک توسعه نوین بریکس، فراتر از اضافه شدن یک عضو جدید به فهرست سهامداران یک بانک چندجانبه، دسترسی تهران به یکی از کانالهای رو به گسترش تأمین مالی اقتصادهای نوظهور را فراهم میکند و همزمان امکان استفاده بیشتر از یوان، روبل و سایر ارزهای محلی را در پروژهها و مبادلات خارجی پیش میکشد که اگر با سازوکارهای پرداخت بریکس و توافقهای پولی دوجانبه همراه شود، بخشی از نیاز ایران به عبور از شبکه مالی مبتنی بر دلار را کاهش میدهد و در سطحی گستردهتر، وزن ارز امریکا در بخشی از تجارت میان اعضای این گروه به قهقرا میرود.
عضویت ایران در بانک توسعه نوین بریکس، نقطهای مهم در مسیر بازتعریف مناسبات مالی کشور با اقتصاد جهانی است، زیرا این عضویت صرفاً به معنای دسترسی به یک منبع جدید تسهیلات نیست و در سطحی عمیقتر، ایران را به سازوکاری متصل میکند که یکی از اهداف اصلی آن کاهش اتکای مبادلات اعضا به ارزهای مسلط غربی و توسعه ظرفیتهای مالی مستقل است. از این منظر، ورود تهران به بانک توسعه نوین را باید بخشی از فرایند کاهش وابستگی به دلار دانست که در صورت تکمیل زنجیرههای بانکی، تجاری و پرداختی میتواند از کاهش سهم دلار در مبادلات آغاز شود و در افق بلندمدت به حذف وابستگی ساختاری اقتصاد ایران به این ارز در بخش قابل توجهی از تجارت خارجی منجر شود.
بانک توسعه نوین در سال ۲۰۱۵ توسط برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی تأسیس شد و فلسفه شکلگیری آن بر تأمین مالی زیرساخت و توسعه پایدار در اقتصادهای نوظهور استوار بود، اما اهمیت این بانک برای ایران وقتی فراتر میرود که منابع مالی آن در کنار پروژه گستردهتر بریکس برای توسعه سازوکارهای پرداخت مستقل و افزایش استفاده از ارزهای ملی قرار گیرد، زیرا مشکل اصلی اقتصاد ایران در مواجهه با تحریمها تنها کمبود منابع نیست و بخش مهمی از فشار اقتصادی از وابستگی مسیرهای پرداخت، تأمین مالی و تسویه تجارت خارجی به شبکهای ناشی میشود که دلار در مرکز آن قرار دارد. بنابراین اتصال ایران به نهادی که اعضای اصلی آن در حال توسعه مسیرهای مالی خارج از این ساختار هستند، یک تغییر در معماری دسترسی ایران به منابع مالی خارجی ایجاد میکند.
تأمین مالی پروژهها در نظام مالی بینالمللی فقط مسئله دریافت پول نیست و ارز و مسیر انتقال منابع نیز بخشی از قدرت مالی محسوب میشود، زیرا اگر منابع یک پروژه با دلار تأمین شود، پرداختها از شبکه بانکی وابسته به دلار عبور کند و بازپرداخت نیز به همان ارز انجام گیرد، وابستگی مالی کشور در تمام چرخه پروژه حفظ خواهد شد، اما اگر منابع مالی با ارزهای اعضای بریکس تأمین شود و تسویه و بازپرداخت نیز در چارچوب ارزهای ملی و سازوکارهای مورد توافق صورت گیرد، یک حلقه از وابستگی دلار از زنجیره مالی ایران حذف خواهد شد، به همین دلیل اهمیت بانک توسعه نوین برای تهران دقیقاً در پیوند میان تأمین مالی و تغییر ارز پایه مبادلات آشکار میشود.
مسیر حذف دلار از تجارت خارجی از بانکها آغاز میشود
کاهش وابستگی به دلار در اقتصاد بدون تغییر در مناسبات بانکی امکانپذیر نیست، زیرا حتی اگر یک معامله تجاری از نظر قراردادی با یوان یا روبل انجام شود، در صورت نیاز به تبدیل مکرر ارز، استفاده از بانکهای واسطه یا انتقال منابع از مسیرهای وابسته به نظام مالی امریکا، وابستگی اصلی همچنان پابرجا خواهد ماند. بنابراین سیاست حذف وابستگی به دلار باید از سطح توافقهای تجاری عبور کند و به ایجاد شبکهای از حسابهای متقابل، بانکهای کارگزار، پیامرسانهای مالی و سازوکارهای تسویه مستقیم میان ایران و شرکای بریکس برسد، جایی که بانک توسعه نوین میتواند یکی از مهمترین اجزای این معماری جدید باشد.
یوان چین در این ساختار جایگاه برجستهای پیدا میکند، زیرا چین بزرگترین شریک تجاری ایران است و حجم تجارت غیرنفتی دو کشور در متن مبنا ۱۳. ۸ میلیارد دلار اعلام شده است. از اینرو افزایش سهم یوان در تسویه مبادلات تهران و پکن صرفاً تغییر یک واحد پولی در قراردادها نیست و در صورت شکلگیری شبکه بانکی مستقیم، بخشی از تقاضای ایران برای دلار در تجارت خارجی را حذف میکند. به همین ترتیب، گسترش تسویه با روبل در تجارت ایران و روسیه نیز بخشی از نیاز به استفاده از دلار را از چرخه مبادلات دو کشور خارج میسازد و مجموعه این تغییرات، سهم ارز امریکا را در تجارت خارجی ایران به تدریج محدود خواهد کرد.
بحث استفاده از ارزهای محلی نیز وقتی معنا پیدا میکند که این ارزها قابلیت گردش در اقتصاد خارجی ایران را داشته باشند، زیرا دریافت یوان یا روبل در قبال صادرات تنها زمانی وابستگی به دلار را کاهش میدهد که واردکننده ایرانی بتواند همان منابع را برای خرید کالا، تجهیزات، مواد اولیه یا خدمات از کشورهای شریک مصرف کند. به همین دلیل پیمانهای پولی دوجانبه، ایجاد حسابهای تسویه متقابل و اتصال بانکهای تجاری اهمیت پیدا میکنند و اگر این حلقهها تکمیل شوند، تجارت خارجی به جای عبور از یک ارز واسط، میان مجموعهای از ارزهای ملی حرکت خواهد کرد.
در این معماری، سامانههای پرداخت و پیامرسانهای مالی مستقل نیز جایگاه تعیینکنندهای دارند، زیرا تغییر ارز بدون تغییر مسیر انتقال پول، وابستگی را از بین نمیبرد و تنها شکل آن را عوض میکند، به همین دلیل توسعه سازوکارهای پرداخت میان اعضای بریکس برای ایران اهمیتی فراتر از یک همکاری فنی دارد و میتواند زیرساخت انتقال منابع را از شبکههایی که تحت تأثیر تحریمهای امریکا قرار دارند جدا کند، در چنین وضعیتی، معاملهای که با یوان یا روبل انجام میشود، از مرحله قرارداد تا تسویه نهایی در یک زنجیره مالی مستقل حرکت خواهد کرد و همین استقلال عملیاتی، پایه واقعی کاهش وابستگی به دلار خواهد بود.
ایران برای نخستین بار صرفاً به دنبال دور زدن یک محدودیت مشخص نیست و به یک چارچوب مالی چندجانبه وارد میشود که در آن تأمین مالی توسعه، ارزهای محلی و سازوکارهای پرداخت در یک مسیر مشترک قرار گرفتهاند. بنابراین بانک بریکس برای تهران یک دریچه موقت برای عبور از تحریم نیست و ظرفیت آن در صورت تکمیل روابط بانکی و تجاری به ایجاد یک مسیر پایدار برای تأمین مالی و تجارت خارج از مدار دلار مربوط میشود.
پیوستن ایران به بانک توسعه نوین را باید یک تصمیم اقتصادی با پیامدهای ژئوپولیتیکی نیز دانست، زیرا هرچه سهم مبادلات غیردلاری در تجارت اعضای بریکس افزایش پیدا کند، بخشی از قدرت دلار به عنوان ابزار تسویه و اعمال فشار مالی کاهش مییابد و کشورهایی مانند ایران نیز فضای بیشتری برای طراحی سیاست پولی و تجاری مستقل پیدا میکنند. بنابراین اهمیت عضویت تهران در این بانک تنها در حجم منابعی که دریافت خواهد کرد خلاصه نمیشود و بخش مهمتر ماجرا به ایجاد امکان انتخاب میان ارزها، بانکها و مسیرهای پرداخت مربوط است.
ایران برای رسیدن به نقطه حذف وابستگی به دلار، به یک شبکه کامل نیاز دارد و بانک توسعه نوین یکی از محورهای اصلی این شبکه خواهد بود، زیرا منابع مالی بانک، پیمانهای پولی با اعضا، تسویه تجارت با ارزهای محلی و سامانههای پرداخت مستقل، در صورت اتصال به یکدیگر، زنجیرهای ایجاد میکنند که وابستگی اقتصاد ایران به دلار را از چند نقطه همزمان هدف میگیرد. در چنین ساختاری، دلار دیگر تنها مسیر تأمین مالی، تسویه تجارت و انتقال درآمدهای خارجی نخواهد بود و همین تغییر مهمترین اثر راهبردی پیوستن ایران به بانک بریکس را شکل خواهد داد.
