استان زنجان با جایگاه ممتازی که در صنایعدستی فلزی کشور دارد، از ظرفیتهای قابل توجهی در عرصههای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بهرهمند است. این استان در رشتههایی همچون ملیلهکاری، چاقوسازی و مسگری پیشینهای دیرینه دارد و به عنوان قطب صنایعدستی فلزی کشور شناخته میشود. صاحبنظران معتقدند حفظ این جایگاه و تبدیل آن به یک مزیت اقتصادی پایدار، نیازمند حمایت هدفمند، توسعه بازار، طراحی، بستهبندی، برندسازی و گسترش صادرات است.
نزدیک به ۱۲ هزار هنرمند صنایعدستی زنجانی در ۵۵ رشته فعالیت میکنند و ظرفیت انسانی این بخش در شمار مزیتهای مهم استان قرار دارد. با وجود این توانمندی، سهم تولیدکنندگان برخی رشتهها از بازار داخلی هنوز متناسب با پتانسیل موجود نیست. بازار داخلی کشور سالانه حدود ۵۷میلیون قبضه انواع چاقو و ابزارهای برنده نیاز دارد، درحالی که تولید زنجان حدود ۴ تا ۴ میلیونو ۵۰۰ هزار قبضه است. یعنی سهمی حدود ۸ تا ۹ درصد از بازار داخلی. مشکل اصلی چاقوسازی زنجان کمبود بازار نیست، بلکه عدم تطبیق بخشی از تولیدات با نیازها، تنوع و سلیقه روز مصرفکنندگان است.
افزایش شدید قیمت مواد اولیه و ابزارآلات از مهمترین مشکلات امروز صنعتگران عنوان شده است. برای نمونه، قیمت هر کیلو مس در اواسط دهه ۹۰حدود ۳۰هزار تومان بود، اما امروز به حدود ۳ میلیونتومان رسیده است که هزینه تمامشده تولید را به شکل چشمگیری بالا برده و فشار مضاعفی بر تولیدکننده و مصرفکننده وارد کرده است. نبود مرجع مطمئن برای تأمین مواد اولیه، از دیگر مشکلات فعالان این حوزه است زیرا صنعتگر زمانی میتواند برای تولید برنامهریزی کند که از قیمت و مسیر تأمین مواد اولیه اطمینان داشته باشد. در این میان، تعداد کارگاههای مسگری زنجان از حدود هزارو۶۰۰ کارگاه فعال در سال ۱۳۹۸ به حدود ۷۰۰کارگاه کاهش یافته است. این کاهش تنها یک مسئله اقتصادی نیست، بلکه میتواند به از بین رفتن بخشی از فناوری و دانش بومی این رشته منجر شود. شیوع کرونا، افزایش قیمت مواد اولیه، رشد هزینههای تولید و دشواری تأمین مواد مورد نیاز، از عوامل مؤثر در این کاهش عنوان شدهاند.
امروز زنجان از نظر نیروی انسانی، سابقه تاریخی، مهارت استادکاران و تنوع رشتهها با کمبود ظرفیت مواجه نیست و مسئله اصلی، تبدیل این ظرفیتها به بازار و ارزش اقتصادی پایدار است. در حوزه چاقوسازی، ظرفیت تولید استان بیش از میزان فعلی است، اما بازار فروش بهعنوان مهمترین مانع افزایش تولید مطرح میشود.
ورود محصولات مشابه خارجی، بهویژه کالاهای چینی، از دیگر چالشهای این بخش است. از نظر کیفیت تیغه، بسیاری از محصولات زنجان قابلیت رقابت با نمونههای خارجی را دارند و ضعف اصلی بیشتر در حوزه طراحی، تنوع، ارگونومی و مشتریپسندی محصولات است.
بستهبندی و برندسازی نیز از نیازهای جدی صنایعدستی بهشمار میرود. شرایط فعلی بستهبندی نسبت به گذشته بهتر شده، اما همچنان با وضعیت مطلوب فاصله دارد. تحریمها و محدودیتهای موجود موجب شده صادرات رسمی با دشواریهایی مواجه باشد و بخشی از محصولات به صورت چمدانی از کشور خارج شود. موضوعی که با شناسایی بازارهای هدف و انجام بازاریابی تخصصی قابل مدیریت است.
عبور از وضعیت فعلی نیازمند حرکت از حمایتهای مقطعی به سمت توسعه یک زنجیره کامل صنایعدستی است که از تأمین مواد اولیه و آموزش آغاز شود و در ادامه به طراحی، تولید، بستهبندی، برندسازی، بازاریابی، فروش، گردشگری و صادرات برسد. اگر دولت، شهرداری، دانشگاهها، بخش خصوصی، طراحان صنعتی، تجار و صنعتگران در قالب برنامهای منسجم در کنار یکدیگر قرار گیرند، زنجان میتواند ضمن حفظ جایگاه تاریخی خود، سهم بیشتری از بازار داخلی و خارجی به دست آورد و عنوان «شهر جهانی ملیله» را به فرصتی برای توسعه گردشگری، اشتغال، صادرات و اقتصاد استان تبدیل کند.
