یکی از خصلتهای خوب که بارها در کلام خدا و احادیث بر آن تأکید شدهاست، عفو و گذشت است و گواه آن نیز ترجمه سوره مبارکه نور آیه ۲۲ است. آنجا که خدا میفرماید باید عفو کنند و گذشت نمایند. «دوست ندارید خداوند شما را بیامرزد؟ پس همان گونه که شما انتظار عفو الهى را در برابر لغزشها دارید، باید در مورد دیگران عفو و بخشش را فراموش نکنید. به درستی که خداوند غفور و رحیم است.»
یکی از موضوعاتی که در جریان دادرسیها با آن مواجه هستیم، اعلام گذشت اولیایدم از فرد مرتکب است. عمده افرادی که مورد عفو قرار میگیرند به دلیل نداشتن مهارتهای زندگی پایشان به پروندههای قتل باز میشوند. مثلاً فردی که به خاطر یک چشم در چشم شدن دست به چاقو برده و جان فرد دیگری را گرفته است مهارت کنترل رفتار پرخطر خود را نداشته و بدون برنامهریزی قبلی پایش به قتل باز شدهاست.
در اینجا باید به نکتهای مهم توجه کرد، در برخی موارد در جریان وقوع یک قتل که انگیزه آن عصبانیت و یا کنترل نکردن عکسالعمل آنی فرد در لحظه است، شخص ناخواسته مرتکب قتل شدهاست، خوشبختانه در این نوع از قتلها، تلاش قضات، وکلا و بیشتر موارد هیئت صلح و سازش وارد عمل شده و موفق به گرفتن رضایت از اولیایدم میشوند، اما نکتهای که باید به آن توجه داشت، نوع ارتکاب قتل، فجیع بودن ارتکاب، ایجاد ناامنی در جامعه است که علاوه بر آسیبدیدن همهجانبه خانواده فرد جامعه را نیز جریحهدار میکند.
فردی که با قصد قبلی و با فجیعترین روش مرتکب جنایت میشود، آیا میتواند توقع داشتهباشد که اولیایدم اعلام گذشت کند و جامعه به راحتی از جرم او بگذرد؟ مثلاً در پروندهایی که مرتکب علاوه بر تجاوز مرتکب قتل هم میشود و بیم عمل مجرمانه باعث وحشت عمومی میشود آیا میتوان از گذشت مجرم دفاع کرد؟ بنابراین گذشت از قاتل هم شرایطی دارد که با فراهم بودن شرایط تلاش برای جلب رضایت فراهم میشود.
در آیه ۱۷۹ سوره بقره نیز خداوند میفرماید: «ای مردم براى شما در قصاص حیات و زندگى است، کسى که بداند قصاص واجب است و اگر دیگرى را بکشد، او را مىکشند، کشتن کسى را قصد نمىکند و دیگر آنکه به سبب کشتن قاتل فساد و تباهکارى و خونریزى کمتر روى مىدهد و حیات و زندگى با آسودگى مىگذرد.»
این آیه در این خصوص است که فرد مجرم باید بداند بابت جرمی که مرتکب میشود، مجازات خواهد شد، حالا در برخی موارد اولیایدم اعلام گذشت میکند و در برخی موارد به دلیل جریحهدار شدن جامعه، هیچگونه عفو و گذشتی شامل حال او نخواهد شد. البته باید به این نکته مهم و حیاتی توجه داشت، در کنار گذشت و یا اجرای مجازات، مسئولان جامعه نیزدر مقابل وظیفهای که قانون ودین برای آنها تعیین کرده مسئولیت دارند، و در صورت بیتوجهی هم عقوبت دنیوی و هم جزای آخرت گریبان آنها را خواهد گرفت؛ بنابراین اگر مردم جامعه خواستار امنیت و آرامش هستند باید بدانند که عفو گذشت و اجرای مجازات قانونی هر دو در جای خود لازم بوده و موجب پویایی و رشد سجایای اخلاقی خواهد شد.
بررسی این پروندهها نشان میدهد بستر اجتماعی نیازمند آموزههایی است که با فراگیری آن از شکلگیری خشونت در جامعه جلوگیری شود؛ خشونتی که گاه با یک نگاه چپ و گاه با یک تنه زدن به یک رهگذر شکل میگیرد، اما در صورت داشتن مهارت اجتماعی و داشتن روحیه گذشت از بروز یک عمل مجرمانه جلوگیری میکند. همچنین باید در نظر داشت انتشار این اخبار باید منجر به تقویت روحیه گذشت اجتماعی شود، به گونهای که فردی که از شخص دیگری گذشت میکند، آگاه باشد که این عفو در جای دیگر به خود او باز خواهد گشت.
