در جهان امروز، قدرت تنها در میدان سیاست، اقتصاد و نظامیگری تعریف نمیشود. بخش مهمی از رقابتها در میدان معنا و روایت شکل میگیرد. ملتها علاوه بر توان مادی، با میزان توانایی خود در حفظ هویت، بازخوانی تاریخ و تبدیل تجربههای گذشته به سرمایه اجتماعی شناخته میشوند.
برخی رخدادها در طول تاریخ، فراتر از یک مناسبت یا واقعه باقی میمانند و به عنوان یک پدیده تمدنساز، به منبع تولید معنا برای نسلهای مختلف تبدیل میشوند. این پدیدههای هویتساز، بخشی از حافظه جمعی ملتها را شکل میدهند و در بزنگاههای حساس، میتوانند به عاملی برای انسجام، امید و جهتدهی اجتماعی تبدیل شوند.
اربعین حسینی یکی از مهمترین نمونههای این پدیده است. اربعین تنها یک اجتماع بزرگ مذهبی یا یک آیین سالانه نیست؛ بلکه جلوهای از یک فرهنگ تاریخی و اجتماعی است که قرنها در حافظه ملتها استمرار یافته است. از این جهت، راز ماندگاری اربعین در پیوند میان «حافظه تاریخی» و «تجربه اجتماعی امروز» است. عاشورا یک رخداد متعلق به گذشته نمانده، بلکه به یک فرهنگ تبدیل شده است؛ فرهنگی که مفاهیمی مانند عدالتخواهی، ایستادگی در برابر ظلم، حمایت از مظلوم، وفاداری و ایثار را در طول تاریخ زنده نگه داشته است. اربعین، تبلور اجتماعی همین فرهنگ است. قریب به یک دهه است که میلیونها انسان از فرهنگها و ملیتهای مختلف در یک حرکت عظیم انسانی گرد هم میآیند تا یک منظومه ارزشی مشترک را بازخوانی کنند؛ منظومهای که در آن ایمان، هویت، همبستگی و مسئولیت اجتماعی در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند.
امسال اربعین در کشور عراق با تشییع امام شهید و ولی امر مسلمین، زودتر از موعد مقرر انجام شد. تشییعهای بهیادماندنی مردمی به اربعین امسال حال و هوایی ویژه بخشیده است و مقاومت را در امتداد هویتبخشی به امت در جای جای خاک این کشور معنا بخشیده است. چنین اجتماعاتی صرفاً مراسم وداع با یک فرد نبوده، بلکه نشانه پیوند میان مردم و ارزشهایی بوده که آن شخصیت مجاهد را نمایندگی میکند. همانگونه که اربعین نشان میدهد یک آرمان تاریخی چگونه میتواند پس از قرنها زنده بماند، تشییعهای گسترده مردمی نیز نشان میدهد که چگونه یک شخصیت میتواند به نماد یک باور جمعی تبدیل شود. نقطه مشترک هر دو، یک حقیقت مهم است: هویتهای عمیق فرهنگی و اعتقادی میان دو ملت، حتی در شرایط فشار و بحران، همچنان میتوانند به نیروی اجتماعی تبدیل شوند. همین منظومه معنایی، اربعین را به بستری برای فهم مسائل مهم انسانی و تاریخی امروز تبدیل میکند. وقتی اربعین بر مفاهیمی مانند عدالت، دفاع از مظلوم و کرامت انسان تأکید دارد، مسئله فلسطین نیز در همین چارچوب معنایی قابلیت تحلیل پیدا میکند. این را در نمادها، کلام و رفتار امت برخاسته حاضر در طریق مشاهده کرد.
صحنههای اعجابانگیز موجود در طریق، به خوبی نشان میدهد پیوند اربعین، انقلاب اسلامی، مقاومت و فلسطین، پیش از آنکه یک پیوند سیاسی باشد، پیوندی ارزشی و انسانی است. هر سه، یک پرسش اساسی را در ذهن ایجاد میکنند و آن اینکه: انسان در برابر ظلم و بیعدالتی چه مسئولیتی دارد؟ از این منظر، انسان درمییابد که فلسطین تنها یک موضوع جغرافیایی یا سیاسی نیست؛ بلکه برای بسیاری از مردم جهان به نمادی از مسئله عدالت، رنج انسانها و ضرورت حفظ کرامت انسانی تبدیل شده است. به همین دلیل، روایت فلسطین، روایتی اثرگذار است که از سطح شعار فراتر رفته و بر ابعاد انسانی آن متمرکز شده است؛ روایت خانوادهها، انسانهای آسیبدیده و تلاش برای حفظ کرامت انسانها. از همین نقطه، پیوند اربعین با تحولات جدید منطقه و جنگ تحمیلی امریکا و رژیم علیه ایران و جبهه مقاومت نیز قابل فهمتر میشود.
در جنگ تحمیلی امریکا و رژیم علیه محور مقاومت، هدف تنها ضربه زدن به توان نظامی طرف مقابل نیست؛ بلکه تلاش برای تضعیف اراده اجتماعی، کاهش انسجام داخلی و تغییر برداشت ملتها از توانایی و آینده خود نیز بخشی از یک معادله تمدنی است. در چنین شرایطی، سرمایههایی مانند اربعین و اجتماعات بزرگ مردمی، نقش مهمی در افزایش تابآوری ملت ایران و امت اسلامی ایفا میکنند. این سرمایهها نشان میدهند که قدرت جوامع فراتر از تجهیزات نظامی و ظرفیت اقتصادی رفته است و در هویت مشترک، اعتماد ملی و فراملی، در شرایط دشوار معنا پیدا میکند.
از این منظر، اربعین را باید یک سرمایه تمدنی و روایی دانست؛ سرمایهای که توانسته است حافظه تاریخی یک ملت و یک امت را به نیروی اجتماعی در زمان حال تبدیل کند. قدرت اربعین در آن است که گذشته را به امروز پیوند میزند؛ از عاشورا الهام میگیرد، در وجدان جمعی ملتها استمرار مییابد و در بزنگاههای تاریخی، به منبعی برای تولید امید، انسجام و اتحاد امت تبدیل میشود.
امروز به خوبی میتوان دریافت که تشییعهای بزرگ مردمی امام شهید، حمایت از مظلومان جهان بهویژه مردم فلسطین و ایستادگی جوامع در برابر فشارها و بحرانهای بزرگ، جلوههای مختلف یک حقیقت مشترک هستند؛ اینکه هویتهای عمیق فرهنگی و اعتقادی، صرفاً خاطرهای از گذشته نیستند و در لحظات حساس تاریخی کنونی به نیرویی زنده و اثرگذار تبدیل شدهاند.
نکته پایانی اینکه در عصر جنگ روایتها، نبرد اصلی تنها بر سر قدرت نیست؛ بلکه بر سر معنا، حافظه تاریخی و آینده است. اربعین یکی از همین روایتهای زنده است؛ روایتی که نشان میدهد چگونه ایمان، مردم و آرمانهای انسانی میتوانند از دل تاریخ عبور کنند و در ساختن آینده نقشآفرین باشند.
