جوان آنلاین: نخستین انتقال مستقیم یک محموله ریلی از چین به افغانستان از مسیر ایران، دال بر شکلگیری یک مسیر جدید در شبکه ترانزیتی منطقه است که میتواند چین را از طریق آسیای مرکزی و ایران به افغانستان متصل کند و جایگاه کریدور خواف–هرات را در تجارت منطقهای ارتقا دهد. کریدور ریلی خواف–هرات در ماههای اخیر با ثبت چند تحول مهم، وارد مرحله تازهای از توسعه شده است که از افزایش چشمگیر حجم ترانزیت گرفته تا آغاز ساخت خطوط جدید و برقراری نخستین قطار مستقیم چین به افغانستان، همگی از تقویت جایگاه این مسیر در شبکه حملونقل منطقه حکایت دارند. حرکت نخستین محموله مستقیم چین به افغانستان از مسیر ایران را میتوان گامی مهم در مسیر تغییر نقشه ترانزیتی منطقه دانست که موفقیت آن به استمرار عملیات تجاری و پایدار کالا وابسته است.
ایران برای تبدیل شدن به قطب ترانزیت منطقه، نیازمند تکمیل حلقه ریلی ۱۶۰ کیلومتری، توسعه بنادر شمالی و ایجاد شبکه حملونقل ترکیبی است. این مسیر در افق ۱۰ تا ۱۵ ساله، جایگاه ترانزیتی کشور را متحول میکند. تجربه کشورهای موفق در حوزه حملونقل نشان میدهد که هیچ کریدور تجاری بزرگی تنها بر پایه جاده و کامیون شکل نگرفته است. حملونقل جادهای اگرچه انعطافپذیری بالایی دارد، اما برای جابهجایی حجم بالای کالا در مسیرهای طولانی، با محدودیتهایی مانند هزینه سوخت، استهلاک، وابستگی به نیروی انسانی و مسائل زیستمحیطی مواجه است. به همین دلیل، کشورهای دارای شبکههای قدرتمند ترانزیتی، توسعه راهآهن را به عنوان ستون اصلی جابهجایی بارهای انبوه و بینالمللی در نظر گرفتهاند. در ایران نیز اگر قرار باشد شمال کشور از یک مسیر منطقهای به یک کریدور مهم تجاری تبدیل شود، راهآهن مهمترین عامل تعیینکننده خواهد بود. بنادر شمالی بدون اتصال ریلی قدرتمند، نمیتوانند حجم بالایی از کالا را جذب و منتقل کنند.
قطار چین به هرات رسید
نخستین ترانزیت مستقیم ریلی در مسیر پکن–هرات از طریق شبکه ریلی جمهوری اسلامی ایران آغاز شد. این محموله ۵۰۰ تنی تخته MDF از شهر پکن پس از عبور از ترکمنستان و شبکه ریلی ایران، بدون تخلیه و بارگیری مجدد از کریدور خواف–هرات به ایستگاه روزنک در ولایت هرات رسید. این روش حمل ضمن کاهش زمان و هزینه جابهجایی، رقابتپذیری این مسیر را در مقایسه با مسیرهای سنتی افزایش میدهد. انتقال این محموله با استفاده از حملونقل ترکیبی دریایی و ریلی، نسبت به مسیرهای متداول گذشته، زمان و هزینه حملونقل را به طور قابل توجهی کاهش داده و موجب افزایش رقابتپذیری این کریدور در جابهجایی کالا شده است. توسعه این کریدور علاوه بر تنوع بخشی به کالاهای ترانزیتی، زمینه گسترش همکاریهای اقتصادی و تجاری میان ایران و افغانستان را نیز فراهم میکند و با کاهش هزینههای لجستیکی، میتواند بر قیمت تمامشده کالاها و افزایش رفاه مصرفکنندگان در دو کشور اثرگذار باشد. کریدور ریلی خواف–هرات قابلیت جذب انواع بارهای ترانزیتی را دارد و در صورت توسعه همکاریهای منطقهای، میتواند به یکی از مسیرهای مهم اتصال چین، آسیای مرکزی، ایران و افغانستان تبدیل شود.
عملیات اجرایی راهآهن هرات–مزارشریف با مشارکت ایران
عملیات اجرایی راهآهن هرات–مزارشریف که با مشارکت ایران آغاز شده، حلقه مفقوده اتصال ریلی ایران به آسیای مرکزی و در نهایت چین به شمار میرود. فاز نخست این طرح شامل احداث حدود ۱۰۰ کیلومتر خطآهن از ایستگاه روزنک تا کوشک در ولایت هرات است و در ادامه، شبکه ریلی افغانستان را به شمال این کشور متصل خواهد کرد. مصطفی رضایی، رئیس کنسرسیوم توسعه ریلی افغانستان، این پروژه را بخشی از راهگذر ریلی ایران–افغانستان–چین عنوان کرده و معتقد است تکمیل آن، امکان اتصال مستقیم شبکه ریلی ایران به چین از طریق خاک افغانستان را فراهم میکند؛ هدفی که سالها در قالب کریدورهای شرقی دنبال میشد. در کنار توسعه زیرساختها، آمارهای حمل بار نیز از رشد قابل توجه این کریدور حکایت دارد. بر اساس اعلام مدیرعامل راهآهن، جبارعلی ذاکری، حجم صادرات و ترانزیت ریلی ایران به افغانستان از حدود ۱۵ هزار تن در مدت مشابه سال قبل، به حدود ۵۷۰ هزار تن رسیده است؛ رشدی کمسابقه که نشان میدهد کریدور خواف–هرات از مرحله آزمایشی عبور کرده و به یکی از فعالترین مسیرهای ریلی منطقه تبدیل شده است.
این مسیر اکنون تنها در خدمت تجارت دوجانبه ایران و افغانستان نیست، بلکه بخشی از بارهای کشورهای ثالث از جمله روسیه، امارات و کویت نیز از طریق آن جابهجا میشود؛ موضوعی که جایگاه ایران را بهعنوان حلقه اتصال شبکههای حملونقل منطقهای تقویت کرده است.
از سوی دیگر، افغانستان نیز با توسعه این کریدور، فرصت متنوعسازی مسیرهای تجاری خود را به دست آورده است. این کشور که سالها بخش عمده تجارت خارجی خود را از مسیر پاکستان انجام میداد، اکنون میتواند از طریق شبکه ریلی ایران به بنادر جنوبی کشور و همچنین بازارهای اروپا متصل شود.
نخستین محموله صادراتی افغانستان به اروپا نیز پیشتر از همین مسیر و از طریق شبکه ریلی ایران به مقصد اروپا ارسال شده است. کارشناسان معتقدند که همزمانی این سه تحول (آغاز ساخت راهآهن هرات–مزارشریف، ورود نخستین قطار مستقیم چین به افغانستان و رشد کمسابقه ترانزیت ریلی در کریدور خواف–هرات)، نشان میدهد این مسیر در حال تبدیل شدن به یک کریدور بینالمللی است.
در صورت تکمیل شبکه ریلی افغانستان و تداوم همکاریهای منطقهای، کریدور خواف–هرات میتواند علاوه بر ایفای نقش در تجارت ایران و افغانستان، به یکی از مسیرهای مهم اتصال چین، آسیای مرکزی، ایران و حتی اروپا تبدیل شود؛ مسیری که در صورت بهرهبرداری کامل، جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را در رقابت کریدورهای منطقهای بیش از پیش تقویت خواهد کرد.
