جوان آنلاین: حق برخورداری از مسکن از جمله حقوق بنیادین انسانی است که در اسناد بینالمللی حقوق بشر و حقوق بشردوستانه مورد شناسایی و حمایت قرار گرفته است. با این حال، در سایه آمار تلفات انسانی و اخبار روزانه عملیات نظامی، این حق اساسی گاه کمتر مورد توجه قرار میگیرد. تجاوز نظامی رژیم موقت صهیونیستی در جنوب لبنان نمونهای از وضعیتی است که طی آن حق بر مسکن در معرض نقض گسترده قرار گرفته است. تخریب واحدهای مسکونی و آسیب رساندن به زیرساختهای غیرنظامی، پیامدهایی فراتر از خسارتهای مادی به همراه دارد. خانه برای ساکنان یک منطقه صرفاً محل سکونت نیست، بلکه بخشی از هویت فردی و جمعی، حافظه اجتماعی و پیوند انسان با سرزمین خود را نیز در بر میگیرد. از این رو، نابودی گسترده مناطق مسکونی میتواند امکان بازگشت آوارگان را با دشواریهای جدی مواجه سازد و زمینه تغییرات ناخواسته در بافت اجتماعی و جغرافیایی منطقه را فراهم کند.
ماده ۲۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر و به طور خاص، ماده ۱۱ میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی- اجتماعی- فرهنگی، دولتها و بازیگران را ملزم به صیانت از حق سرپناه میکنند. در جنوب لبنان، تخریب خانهها از سوی رژیم موقت صهیونیستی فراتر از خسارت فیزیکی، نقض حق بر امنیت، حق بر حریم خصوصی و حق بر سلامت خانواده است. کمیته اقتصادی- اجتماعی- فرهنگی سازمان ملل متحد در نظریه تفسیری شماره ۴، امنیت اشتغال و دسترسی به خدمات را از ارکان حق بر مسکن دانسته است؛ مواردی که در اثر حملات سیستماتیک به شهرهای جنوب لبنان به کلی از میان رفته است.
قواعد آمره در حقوق بشردوستانه و صیانت از اعیان غیرنظامی
در زمان مخاصمات مسلحانه، حقوق بشردوستانه به عنوان قانون خاص وارد عمل میشود. پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ۱۹۴۹ ژنو، در ماده ۴۸ «اصل تفکیک» را به عنوان قاعده بنیادین معرفی میکند. طبق این اصل، طرفین مخاصمه موظفند همواره میان اهداف نظامی و اعیان غیرنظامی از جمله خانههای مسکونی، تفکیک قائل شوند. حملات صورت گرفته در جنوب لبنان که منجر به با خاک یکسان شدن برخی شهرها و روستاهای لبنان شده است، با هیچ تفسیری از «ضرورت نظامی» سازگار نیست. ماده ۵۲ پروتکل اول صراحتاً بیان میدارد که اعیان غیرنظامی نباید مورد هدف قرار گیرند. این تخریب گسترده و جنایتی که اسرائیل در جنوب لبنان رقم میزند، طبق ماده ۱۴۷ کنوانسیون چهارم ژنو به عنوان «نقض فاحش» قلمداد شده و واجد وصف مجرمانه است.
خانهکشی، راهبردی برای کوچ اجباری
حقوقدانان بینالمللی واژه «خانهکشی» را برای تخریب سیستماتیک خانهها با هدف غیرقابل سکونتکردن یک جغرافیا به کار میبرند. آنچه در جنایت صهیونها در جنوب لبنان رخ میدهد، یک راهبرد آگاهانه برای از بین بردن زیرساختهای حیات اجتماعی یک ملت است. وقتی محلههای مسکونی به طور کامل تخریب میشوند، حق بازگشت آوارگان به طور عملی سلب میشود. این اقدام در زمره «کوچ اجباری» قرار میگیرد که طبق اساسنامه رم (دیوان کیفری بینالمللی)، اگر در قالب یک حمله گسترده و سازمانیافته علیه غیرنظامیان باشد، مصداق «جنایت علیه بشریت» تلقی میشود.
به کارگیری سلاحهای ممنوعه و آثار بلندمدت آن در حق بر مسکن
گزارشهای متعدد نهادهای حقوق بشری حاکی از به کارگیری فسفر سفید و بمبهای آتشزا در مناطق مسکونی جنوب لبنان از سوی رژیمصهیونیستی است. از منظر حقوقی، استفاده از این سلاحها در مناطق پرجمعیت، ناقض پروتکل سوم کنوانسیون سلاحهای متعارف است. فسفر سفید نه تنها باعث تخریب آنی خانهها میشود، بلکه با ایجاد آلودگیهای شیمیایی بلندمدت در خاک و مصالح ساختمانی، خانههای باقیمانده را نیز از استاندارد «قابلیت سکونت» خارج میکند. این امر نقض مستقیم ماده ۱۱ میثاق حقوق اقتصادی و اجتماعی است که بر «پایداری و سلامت مسکن» تأکید دارد. در واقع رژیم صهیونیستی با استفاده از این سلاحها، حق بر مسکن نسل آینده در این مناطق را نیز به مخاطره میاندازد.
اصل تناسب و ضرورت نظامی، بهانهای برای تخریب
یکی از چالشهای حقوقی در پرونده جنوب لبنان، استناد و بهانه رژیم صهیونیستی به وجود اهداف نظامی در میان خانههای مسکونی است، اما در حقوق بینالملل، اصل تناسب پاسخگوی این موضوع است. طبق ماده ۵۱ پروتکل اول الحاقی، حتی اگر یک هدف نظامی در یک منطقه مسکونی وجود داشته باشد، حملهای که منجر به تلفات غیرنظامی یا تخریب اعیان غیرنظامی به میزان بیش از حد نسبت به مزیت نظامی مورد انتظار شود، ممنوع است. با خاک یکسانکردن یک ساختمان یا بلوک مسکونی برای هدف قرار دادن یک فرد یا انبار مهمات ادعایی، نقض آشکار اصل تناسب است.
تخریب میراث فرهنگی و هویت کالبدی مسکن
بسیاری از مناطق مسکونی در جنوب لبنان دارای قدمت تاریخی و ارزشهای فرهنگی هستند. کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه در مورد حفاظت از اموال فرهنگی در صورت مخاصمه مسلحانه، بر حفاظت از بافتهای تاریخی تأکید دارد. این اقدام با ماده ۱۵ میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی- اجتماعی- فرهنگی که بر حق مشارکت در حیات فرهنگی تأکید دارد، در تضاد است. تخریب خانههای تاریخی در روستاها و شهرهای جنوب لبنان، شکلی از «پاکسازی فرهنگی» است که از سوی رژیم صهیونیستی صورت میگیرد.
لازمه بازنگری در قواعد حقوق بشر و بینالملل
جنایت صهیونها در جنوب لبنان نشان میدهد که قواعد فعلی حقوق بشر و بینالملل نیازمند بازنگری و تقویت در حوزه حفاظت از مسکن است. جامعه جهانی باید به سمت جرمانگاری صریح «خانهکشی» به عنوان یک جنایت مستقل بینالمللی حرکت کند. حق بر مسکن در جنوب لبنان، امروز خط مقدم جبهه دفاع از حقوق بشردوستانه است. بدون صیانت از سرپناه غیرنظامیان، صلح مفهومی نخواهد داشت، چراکه صلح واقعی بر خرابههای خانههای غصب و ویران شده بنا نمیشود! عدالت حقوقی ایجاب میکند که نه تنها عاملان تخریب مجازات شوند، بلکه حق مالکیت و حق بر سکونت فلسطینیان و لبنانیها در سرزمین آبا و اجدادیشان به عنوان یک قاعده تخطیناپذیر به رسمیت شناخته شود.
*کارشناس حقوق بشر
