جوان آنلاین: وزیر میگوید کمتحرکی دانشآموزان آسیب جدی وارد کرده است. درواقع از کرونا اگر حساب کنیم و بعد تعطیلات آلودگی هوا و تراز انرژی و جنگ، امسال دانش آموزی که به پایه هفتم میرود، حتی یکسال کامل حضوری در مدرسه نبوده است! این سه آسیب بزرگ زد، یکی در بحث آموزش که چنان که افتد و دانی کسی در خانه و پای سیستم و دور از فضای مدرسه و جور استاد، چیزی یاد نخواهد گرفت! دوم، دسترسی ابتداییها به گوشی و تبلت و اینترنت که برای بسیاری از آنها تا قبل از آن قفل بود؛ و سومی که حالا مسئله ساز شده و به آن توجه شده است، همین بیتحرکی مدنظر آقای وزیر است. متخصص بیومکانیک ورزشی به «جوان» توضیح میدهد که چگونه این خطر میتواند نهادینه شود.
در سالهایی که کمتحرکی و آموزش غیرحضوری بخش قابلتوجهی از زندگی دانشآموزان را تحتتأثیر قرار داد، بیتردید بازگرداندن فعالیت بدنی به مدرسه اهمیتی بیش از پیش پیدا کرده است. با این حال، فعالیت ورزشی در مدرسه فقط به چند مسابقه درونمدرسهای یا یک زنگ ورزش محدود نمیشود، بلکه کیفیت برنامه و شرایط جسمانی دانشآموز نیز نقش مهمی دارد.
وعده مهر پرتحرک
علیرضا کاظمی، وزیر آموزشوپرورش، در آستانه آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۵- ۱۴۰۶، سلامت جسمی و روانی دانشآموزان را یکی از عوامل مؤثر بر کیفیت آموزش دانست: «تحرک، ورزش و رعایت مسائل بهداشتی باید در مدرسه جدی گرفته شود.»
او با اشاره به یک سال تعطیلی گذشته و کمتحرکی مدارس و غیرحضوری بودن آموزش، گفت: «قطعاً کمتحرکی دانشآموزان در این مدت آسیبهای جدی در حوزه سلامت جسمی به دنبال داشته است.»
وزیر آموزشوپرورش ادامه داد: «دانشآموزان علاوه بر سلامت جسمی، به شادی و نشاط روحی نیاز دارند و یکی از بهترین ابزارهایی که میتواند این نشاط را فراهم کند، فعالیتهای ورزشی و تربیت بدنی است، چراکه ورزش برای دانشآموزان جذابیت دارد و مورد علاقه کودکان و نوجوانان است و میتواند زمینهساز بسیاری از آموزهها و هنجارهای تربیتی باشد.» او با اشاره به برنامههای حوزه تربیت بدنی برای آغاز مهر از برگزاری فعالیتهای ورزشی و مسابقات درونمدرسهای در هفته نخست سال تحصیلی خبر داد: «قرار است برنامههای مهر با فعالیتهای جذاب تربیت بدنی همراه باشد تا در کنار ایجاد نشاط، رقابت و رفاقت میان دانشآموزان نیز تقویت شود.» کاظمی از عملکرد معاونت تربیت بدنی و سلامت در توسعه فضاهای ورزشی سخن گفت. به گفته او، در این دوره نزدیک به ۶ هزار فضای ورزشی در مدارس ساخته یا بهسازی شدهاست، حدود ۲هزارو۸۰۰ فضا در سال گذشته و نزدیک به ۳ هزار فضای دیگر در سال جاری. چمنهای مصنوعی، خانههای ورزش، سالنها و استخرهای ورزشی بخشی از این فضاها هستند.
اما برنامه آموزشوپرورش به ساخت فضا محدود نمیشود. برای خرید تجهیزات ورزشی و بهداشتی نیز امسال ۷۶۵ میلیارد تومان اعتبار اختصاص یافته و طبق اعلام وزیر، نزدیک به ۷۲ هزار بسته ورزشی، ۶۸ هزار بسته کمکآموزشی و ۷ هزار بسته بهداشتی برای ارسال به مدارس آماده شدهاست. حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار قلم کالای ورزشی نیز قرار است در اختیار مدارس کشور قرار گیرد.
سرمایهها پشت درهای بسته
کاظمی با بیان اینکه باید مدارس، حداقل امکانات ورزشی مورد نیاز را در اختیار داشته باشند، گفت: «یک مدرسه حداقل باید دو توپ و یک میز پینگپنگ داشته باشد و تجهیزات متناسب با سطح مدارس برای آنها ارسال میشود.» وزیر آموزشوپرورش از مدیران مدارس خواست از ظرفیتهای موجود در مناطق و محلهها نیز استفاده کنند: «امیدواریم مدیران مدارس از ظرفیتهای ورزشی و تجهیزاتی موجود در محل و منطقه استفاده کنند و تجهیزات مورد نیاز مدارس را تقویت کنند.»
کاظمی در ادامه گفت: «اجازه ندهیم سرمایههای این کشور درهای بسته باقی بماند و مورد استفاده قرار نگیرد. باید برنامهریزی کنیم تا حداکثر بهرهوری از فضاها و تجهیزات ورزشی، هم در ساعات فعالیت آموزشی و هم خارج از ساعات آموزشی، صورت گیرد.» او همچنین نگهداری از اماکن، فضاها و تجهیزات ورزشی را مورد اشاره قرار داد: «این امکانات یک سرمایه ملی و متعلق به نسلهای آینده است و باید از آنها بهدرستی نگهداری شود.» از نگاه وزیر، هدف فقط افزایش تعداد امکانات نیست، این فضاها باید به بخشی از زندگی روزمره مدرسه تبدیل شوند تا دانشآموزان تحرک بیشتری داشته باشند و ورزش به ایجاد نشاط، دوستی و مشارکت آنها کمک کند.
یک نسخه واحد جواب نمیدهد
در همین رابطه، اما یک سؤال مهم مطرح میشود. اینکه آیا توسعه فضا و تجهیزات به تنهایی میتواند مشکل کمتحرکی دانشآموزان را حل کند؟!
زهرا کریلی، متخصص بیومکانیک ورزشی، معتقد است پاسخ این سؤال را نباید فقط در تعداد زمینها و وسایل ورزشی جستوجو کرد. او در گفتوگو با «جوان» میگوید: «اگر زیرساخت مناسب باشد، اما فرهنگ حرکت و اصول علمی فعالیت بدنی در مدرسه شکل نگرفته باشد، بخش مهمی از ظرفیت ایجادشده از دست میرود.»
کریلی یکی از موانع را نگاه کمی به ورزش مدارس میداند، اینکه فعالیت بدنی گاهی به بازی در حیاط یا گذراندن یک زنگ ورزش خلاصه میشود، بدون آنکه مشخص باشد این فعالیت با چه شدت و تکراری انجام میشود و آیا در نهایت میتواند آمادگی قلبی- عروقی یا استقامت عضلانی دانشآموز را بهبود دهد یا نه. از دیدگاه این متخصص، برنامه ورزشی مدرسه باید به تفاوتهای جسمانی دانشآموزان هم توجه کند: «همه کودکان و نوجوانان در یک مرحله رشد قرار ندارند و حتی دو دانشآموز همسن ممکن است از نظر رشد فیزیولوژیک شرایط متفاوتی داشته باشند. برای همین، اجرای یک برنامه کاملاً یکسان میتواند برای گروهی بیش از اندازه سبک و برای گروهی دیگر سنگین باشد.»
او ادامه میدهد: «این تفاوتها فقط به میزان آمادگی بدنی محدود نمیشود. دانشآموزی که کف پای صاف، اسکولیوز خفیف یا ناهنجاری دیگری دارد، ممکن است در اجرای برخی حرکات نیازمند اصلاح یا محدودیت باشد. کریلی میگوید اگر این تفاوتها دیده نشوند و همه دانشآموزان بدون توجه به وضعیت بدنی خود حرکات یکسانی انجام دهند، احتمال تشدید برخی مشکلات یا بروز آسیب افزایش پیدا میکند.»
در کنار برنامه ورزشی، خود فضای مدرسه نیز میتواند دانشآموز را به سمت کمتحرکی سوق دهد. کریلی به ساعتهای طولانی نشستن پشت میز و نیمکت اشاره میکند و معتقد است: «نمیتوان انتظار داشت یک زنگ ورزش کوتاه، تمام آثار چندین ساعت بیتحرکی و وضعیت بدنی نامناسب را جبران کند.» از این منظر، مسئله فقط زمین ورزش نیست، صندلی و نیمکت، نحوه نشستن، وقفههای حرکتی میان کلاسها و حتی طراحی محیط آموزشی نیز بخشی از پازل سلامت حرکتی دانشآموزان است. او پیشنهاد میکند: «مدارس به سمت کلاسهای پویا و وقفههای کوتاه حرکتی در جریان آموزش بروند تا تحرک به یک بخش روزمره از زندگی دانشآموز تبدیل شود، نه فعالیتی محدود به زنگ ورزش.»
از امکانات ورزشی تا سواد حرکتی
کریلی در کنار توسعه زیرساختها، غربالگری وضعیت بدنی دانشآموزان را نیز ضروری میداند، اقدامی که به گفته او میتواند مشخص کند هر دانشآموز چه شرایطی دارد و آیا به تمرینهای عمومی نیازمند است یا فعالیتهای اصلاحی.
او میگوید: «نیروی انسانی نیز به اندازه تجهیزات اهمیت دارد. مربی ورزش باید بتواند تفاوتهای جسمانی دانشآموزان را تشخیص دهد و برنامه را متناسب با آنها تنظیم کند. در غیر این صورت، حتی یک وسیله ورزشی استاندارد هم لزوماً به فعالیتی مفید و ایمن منجر نمیشود.»
این متخصص همچنین بر نقش خانوادهها در شکلگیری عادتهای حرکتی اشاره میکند: «تحرک نباید با خروج دانشآموز از مدرسه متوقف شود. آموزش والدین، استفاده از ظرفیت دانشآموزان و اولیای دارای تجربه ورزشی و همکاری با فدراسیونها، شهرداریها و دیگر نهادهای محلی میتواند به گسترش فرهنگ فعالیت بدنی کمک کند.»
آنطور که کریلی میگوید، آنچه میان وعده توسعه فضاهای ورزشی و واقعیت زندگی دانشآموزان فاصله میاندازد، فقط کمبود امکانات نیست، چراکه ممکن است مدرسهای زمین چمن، سالن و تجهیزات کافی داشته باشد، اما وقتی دانشآموز ساعتهای طولانی بیتحرک بنشیند، برنامهای متناسب با سن و وضعیت جسمانیاش نداشته باشد و مربی نیز امکان شخصیسازی فعالیتها را پیدا نکند، بخش مهمی از این امکانات به نتیجه مطلوبی که باید نمیرسد.
معیار موفقیت ورزشی در مدارس
بیتردید ورزش در مدرسه نباید به یک زنگ در برنامه هفتگی محدود بماند، این همان چیزی است که بارها و بارها کارشناسان و حتی مسئولان آموزشوپرورش نیز بدان اشاره کردهاند. باید تحرک به بخشی از زندگی روزمره دانشآموزان تبدیل شود؛ و برای رسیدن به این هدف، فقط فضای ورزشی کافی نیست، بلکه حضور نیروی متخصص، برنامهای متناسب با سن و شرایط جسمانی دانشآموزان و فراهم بودن فرصت حرکت در طول روز، از کلاس درس تا حیاط مدرسه، ضروری و پراهمیت است.
از همین رو، موفقیت برنامههای ورزشی مدارس را نمیتوان فقط با تعداد زمینهای ساختهشده، سالنهای بهسازیشده یا بستههای تجهیزات ارسالی سنجید. زمانی میتوان از اثرگذاری این برنامهها سخن گفت که امکانات ورزشی واقعاً وارد زندگی دانشآموزان شوند و ورزش، به جای یک فعالیت مقطعی، به عادتی ماندگار برای حرکت و مراقبت از سلامت آنها بدل شود.
