تولید در منظومه فکری رهبر شهید، یک توصیه پراکنده، مناسبتی و مقطعی نیست. منظومه فکری رهبر شهید به مثابه یک معماری است که در آن، نجات تولید فقط با تزریق پول یا صدور بخشنامه ممکن نیست و باید همزمان بنیانهای فکری، موانع اجرایی، نقش مردم، الزامات فرهنگی و نسبت دولت با اقتصاد دیده شود. اگر از این زاویه به بیانات و کنش ایشان نگاه نکنیم، ممکن است هر کدام از این هشدارها و توصیهها را جداگانه بخوانیم و عمق پیوندشان را از دست بدهیم. حال آنکه رهبر شهید، دقیقاً با همین نگاه منسجم و هندسی، مسئله تولید را در مرکز نجات اقتصاد کشور قرار داده و بهعنوان ستون اصلی یک نقشه راه طرحریزی کردند. تولید، بنیان و اساس رشد و پیشرفت اقتصادی است. اقتصادی میتواند روزهای خوبی را تجربه کند که بتواند از ظرفیت تولید داخلی خود به نحو احسن استفاده کند. در همین راستا، رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سیدعلی خامنهای، در دوره زعامت خود با رویکردی هندسی و منسجم، به پیریزی ادبیات، ریلگذاری تسهیل فرایند تولید و پیشبرد کلانهدفهای اقتصاد هم در سطح وظایف خود هم فراتر از آن اقدام کردند. اگرچه به تعبیر رهبر شهید، متأسفانه امروز وضع معیشت مردم خوب نیست؛ این غصه بزرگی است برای ما.
بیانات آیتالله سیدعلی خامنهای، سرفصل یک منظومه فکری عظیم برای نجات اقتصاد کشوری است که در محاصره تحریمهای بیسابقه و سوءمدیریتهای داخلی، نفس میکشید. رهبر شهید، سالها پیش از آنکه اصطلاحاتی، چون جنگ اقتصادی و فشار حداکثری به ادبیات روزمره ما تبدیل شود، نقشه راه دشمن را ترسیم کرده و گفته بود که هدف، نشانه رفتن معیشت مردم برای ایجاد یأس و دلسردی از نظام است، اما او هرگز به بنبست معتقد نبود. در هندسه فکری ایشان، کلید قفلهای زنگزده اقتصاد ایران، نه در راهروهای لوزان و ژنو، بلکه در چرخدندههای کارخانههای داخلی و مزارع کشاورزی نهفته بود. امروز و در شرایط جنگی و توسعه پساجنگ، بازخوانی دقیق نقشه راه اقتصادی ایشان درباره تولید ملی، یک ضرورت راهبردی برای بقای اقتصادی کشور است.
تولید؛ سیستم ایمنی اقتصاد و پادزهر تحریم
در ادبیات اقتصادی رهبر شهید، تولید به مثابه سیستم ایمنی بدن اقتصاد است. همانطور که یک بدن سالم با داشتن سیستم ایمنی قوی در برابر ویروسها مقاومت میکند، اقتصاد ایران نیز تنها با تکیه بر تولید داخلی میتوانست در برابر شوکهای ارزی و تکانههای بینالمللی تاب بیاورد. ایشان در این باره میفرمایند: «تولید را میتوان به سیستم ایمنی و دفاعی بدن تشبیه کرد. اگر ما در اقتصاد کشور، اقتصاد را به یک بدن انسان تشبیه بکنیم، سیستم دفاعی و امنیتبخش اقتصاد عبارت از تولید است.»
وی با صراحتی کمنظیر، دهه ۹۰ شمسی را دهه عقبماندگی نسبی اقتصادی نامید و تصریح کرد که ما در دهه ۹۰ به دلایل مختلف یک عقبماندگی و بهاصطلاح تعطیل نسبی مسائل اقتصادی داشتیم. از نگاه ایشان، استقلال سیاسی بدون استقلال اقتصادی یک توهم محض است و شرطی کردن اقتصاد به صرف مذاکرات، بزرگترین خیانت به منافع ملی است. به همین دلیل هم با قاطعیت تأکید میکردند: «کلید حل مشکلات اقتصادی کشور، عبارت است از مسئله رونق تولید. ما در زمینه اقتصاد کشور مشکلات داریم؛ این گرانی، این تورم، این کمارزش شدن پول ملی، اینها به مردم فشار میآورد. اگر بخواهیم اینها برطرف شود، تنها راه همین است که بپردازیم به مسئله تولید ملی.»
موانع حرکت تولید در منظومه رهبر شهید
شاید هیچکس به اندازه رهبر شهید انقلاب، با شجاعت و صراحت، انگشت اتهام را به سوی موانع درونی و خودتحریمیها نبرده باشد. ایشان همواره تأکید میکردند: «نه اینکه تحریمها اثر ندارد، چرا؛ تحریمها هم اثر دارد، اما عمده تأثیر مربوط به عملکرد ماهاست. بیشتر مشکل، ناشی از مسائل درونی و داخلی خود ماست.»
در این میان، یکی از تأسفبارترین شواهدی که ایشان بارها به آن استناد کردند، سردرگمی تولیدکننده در هزارتوی بوروکراسی دولتی بود. به عنوان مثال، تنها در یک فقره از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ فقط در بخش گمرک ۱۵۰۰ بخشنامه صادر شده است. طبیعی است که هیچ تولیدکنندهای نمیتواند در چنین طوفانی از قوانین یکشبه و بیثبات، برای توسعه بنگاه خود برنامهریزی کند. اما درد، فقط به بوروکراسی ختم نمیشود. رهبر شهید، قاچاق کالا را یک آفت بزرگ میدانستند و با استناد به آمارهای تکاندهنده میفرمودند: «گفته میشود ۱۵ میلیارد دلار صرف قاچاق میشود و تا ۲۰ میلیارد و ۲۵ میلیارد هم گفته میشود. اینها ضربه به اقتصاد کشور است.» ایشان به صراحت به مسئولان تذکر میدادند: «به جای برخورد با خردهفروشان باید یقه باندهای کلان و سازمانیافته قاچاق را گرفت.»
در کنار این دو، ایشان همواره از پدیده شومی به نام تصدیگری دولتی گلایه داشتند و هشدار دادند: «مهمترین مشکل اقتصاد ما تصدیگری دولتی است. وقتی مردم از مدیریت اقتصادی و فعالیت اقتصادی کنار میمانند، همین مشکلاتی پیش میآید که ما امروز در اقتصادمان مشاهده میکنیم.»
مردمیسازی اقتصاد و دانشپایگی؛ معجون نجات تولید
در منظومه فکری رهبر شهید، نجات اقتصاد ایران بدون مردم غیرممکن بود. ایشان با رد قاطعانه مدلهای شکستخورده متعارف، معتقد بودند: «هیچ دولتی بدون مشارکت مردم نمیتواند اقتصاد کشور را سامان بدهد. بنابراین یکی از مسائل مهم ما باید این باشد که استعدادهای مردم، ابتکارهای مردم و ظرفیتهای گوناگون مردم را وارد میدان اقتصاد کشور بکنیم.» کشوری که به تعبیر ایشان ۳۳ میلیون نفر از جمعیت آن در سنین کارند و ۱۰ میلیون تحصیلکرده دانشگاهی دارد، نباید در تأمین بدیهیات تولید ناتوان بماند.
اما این حضور مردمی، الزامات فرهنگی و ساختاری نیز داشت. رهبر شهید، ترجیح دادن برندهای خارجی را یک بیماری فرهنگی میدانستند و میفرمودند: «تفاخر غلطی است که ما مارکهای خارجی را در پوشاکمان و در وسایل منزلمان ترجیح بدهیم به مارکهای داخلی. بیماری که مستقیماً به معنای بیکار کردن کارگر ایرانی و به کار انداختن کارگر بیگانه است.»
ایشان با درک ضرورتهای عصر جدید، بر دو ویژگی دانشپایگی و اشتغالآفرینی تولید تأکید داشتند. از نگاه ایشان، صنایع غولپیکر و سرمایهبر که تنها عدهای معدود را ثروتمند میکنند، هرگز جایگزین زنجیرههای تولیدی مبتنی بر دانش و شبکههای تعاونی که سرمایههای خرد را جمعآوری کرده و اشتغال فراوان ایجاد میکنند، نخواهند شد.
وقتی میراث مکتوب و شفاهی رهبر شهید را ورق میزنیم، یک جمله کلیدی، چون چراغ راهی در تاریکی میدرخشد: «تولید داخلی بایستی بهعنوان یک چیز مقدس شمرده بشود.» کارآفرینی که با وجود هزاران مانع بوروکراتیک، تحریمها و انجماد تسهیلاتدهی بانکی، چراغ بنگاهها را روشن نگه میدارد، یک تاجر ساده نیست، رزمنده است. ایشان صراحتاً میفرمودند: «نگاه مجموعه دولت و مسئولان کشور به آن فرد تولیدکننده، باید نگاه به یک رزمنده باشد. مگر نمیگویید جنگ اقتصادی؛ رزمنده این جنگ اقتصادی کیست؟ آن کسی که اقتصاد داخلی را تقویت میکند.»
میراث اقتصادی رهبر شهید به همه ما، از مسئولان قوای سهگانه گرفته تا آحاد مردم این است؛ تا زمانی که امنیت سرمایهگذاری تأمین نشود، تا زمانی که مبارزه با فساد اقتصادی از شعار به عمل تبدیل نگردد و تا زمانی که به فرموده ایشان، تولید داخلی مقدس شمرده نشود و نگاه حاکمیت به تولیدکننده، نگاه به یک رزمنده جنگ اقتصادی نباشد، سفره مردم رنگ آرامش را نخواهد دید. این طرح بحث، تنها گوشهای از پرداخت به بیانات، هشدارها و دستورالعملهای اقتصادی رهبر در طول بیش از سه دهه ناظر به حوزه تولید و طرحریزی رهبر شهید در این زمینه است. گنجینهای بیبدیل از نقشههای راه برای مهار تورم، هدایت نقدینگی و جهش تولید که واکاوی هر فصل آن، مجالی دیگر میطلبد.
* پژوهشگر اقتصادی
