جوان آنلاین: تغییرات سریع در معادلات ژئوپلتیک جهان و بروز تنشهای منطقهای، بازنگری در مسیرهای سنتی تجارت خارجی را به یک الزام گریزناپذیر برای سیاستگذاران تبدیل کرده است. در شرایطی که احتمال بروز بحرانها و محدودیتهای ناخواسته، کارکرد بنادر جنوبی و کریدورهای دریایی متعارف را با آسیبپذیری و ریسکهای بالاتری مواجه میسازد، تمرکز بر مسیرهای جایگزین اهمیت مضاعفی مییابد. در این راستا، مسیرهای ترانزیتی و تجاری شمال کشور، نه تنها به عنوان یک مسیر اقتصادی، بلکه به مثابه یک پدافند غیرعامل قدرتمند در برابر تکانههای خارجی عمل میکنند. توسعه تعاملات با همسایگان شمالی در دوران ثبات، یک فرصت طلایی برای رشد اقتصادی است و در زمان بروز بحرانهای بینالمللی، شریان حیاتی تأمین نیازهای کشور محسوب میشود. از این رو، بررسی ابعاد اهمیت تجارت با کشورهای حوزه قفقاز، آسیای مرکزی و اوراسیا از چند منظر راهبردی قابل تامل است.
امنیت غذایی؛ تنوعبخشی به مبادی تأمین کالاهای اساسی
یکی از ارکان اصلی استقلال و امنیت ملی هر کشوری، تضمین امنیت غذایی و تأمین پایدار کالاهای اساسی است. تمرکز بر مبادی وارداتی خاص و محدود، همواره ریسکهای لجستیکی و سیاسی به همراه دارد. در این میان، کشورهای همسایه شمالی ظرفیتهای بیبدیلی برای تأمین نیازهای ایران دارند. بر اساس برآوردهای رسمی و اعلام اتحادیه غلات روسیه، این کشور در سال جاری میلادی قادر به صادرات ۵۵ میلیون تن غلات به بازارهای جهانی است که این رقم نشاندهنده افزایشی بالغ بر ۵ میلیون تن نسبت به سال گذشته است. علاوه بر روسیه، کشورهایی نظیر قزاقستان از تولیدکنندگان و صادرکنندگان عمده ذرت و دانههای روغنی در منطقه به شمار میروند و در کنار ازبکستان، ظرفیت بسیار بالایی برای تأمین گوشت قرمز و نیازهای پروتئینی ایران دارند. همچنین، در حوزه نهادههای کشاورزی، امکان تأمین پایدار کودهای شیمیایی، به ویژه کود پتاس از روسیه کاملاً فراهم است. هدایت فلش واردات کالاهای اساسی به سمت این کشورها، علاوه بر کاهش وابستگی به بازارهای دوردست جهانی، به دلیل مسافت کوتاه، به شکل چشمگیری هزینههای حملونقل و قیمت تمامشده کالا را در داخل کشور کاهش میدهد و پایداری زنجیره تأمین را تضمین میکند.
آسیبشناسی آمار تجارت فعلی و پنجره فرصت اوراسیا
با وجود تمام ظرفیتهای ذکر شده، نگاهی به آمارهای تجاری نشان میدهد تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله زیادی داریم. بر اساس دادههای گمرک جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۴۰۳، مجموع صادرات ایران به پنج کشور حاشیه دریای خزر (روسیه، قزاقستان، ترکمنستان، ارمنستان و جمهوری آذربایجان) رقمی در حدود ۶/۳ میلیارد دلار بوده است که تنها سهمی ۶ درصدی از کل صادرات غیرنفتی ایران را تشکیل میدهد. در بخش واردات نیز رقم ۵/۱ میلیارد دلار ثبت شده که معادل سهم ناچیز درصدی از کل واردات کشور است. این حجم از تبادلات در مقایسه با پتانسیلهای موجود، بسیار پایین ارزیابی میشود. جمهوری اسلامی ایران ظرفیتهای عظیمی در صادرات محصولات پتروشیمی، مصالح ساختمانی پیشرفته، محصولات دانشبنیان و خدمات فنی-مهندسی به این منطقه دارد. در این میان، اجرایی شدن موافقتنامه تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا که بر اساس آن تعرفه گمرکی برای حدود ۸۷ درصد از کالاها صفر در نظر گرفته شده است، یک نقطه عطف تاریخی محسوب میشود که میتواند به عنوان موتور محرک، این آمار تجاری را در سالهای آینده به صورت تصاعدی افزایش دهد.
کریدور شمال-جنوب؛ شاهراه تغییر معادلات ژئواکونومیک
پروژه گذرگاه بینالمللی شمال-جنوب (INSTC)، فراتر از یک مسیر حملونقل ساده، یک پلتفرم راهبردی برای پیوند دادن اقتصادهای روسیه، آسیای مرکزی، ایران و جنوب شرق آسیا (هند) است. از نگاه مسکو، با توجه به فشارهای اقتصادی غرب و محدودیتهای ایجاد شده در مسیرهای سنتی مانند دریای سیاه، تنوعبخشی به مسیرهای تجاری و دسترسی به آبهای آزاد از طریق کشورهای همسو، یک ضرورت حیاتی است. تکمیل این راهگذر برای جمهوری اسلامی ایران نیز دستاوردهای شگرفی دارد. ایران میتواند با بهرهگیری از موقعیت جغرافیایی کمنظیر خود، علاوه بر کسب درآمدهای سرشار ارزی از محل حق ترانزیت، به حلقه اتصال زنجیره ارزش منطقهای تبدیل شود. با این حال، مهمترین مانع در شکوفایی کامل این کریدور، فقدان اتصال ریلی یکپارچه در داخل ایران است. حلقه مفقوده این مسیر، خط آهن رشت-آستاراست که ایران را مستقیماً به شبکه ریلی جمهوری آذربایجان و سپس روسیه متصل میکند. بر اساس توافقات انجام شده میان تهران و مسکو در سال ۲۰۲۳، مقرر شد روسیه بودجهای معادل ۷/۱ میلیارد دلار را در قالب وام دولتی برای احداث این مسیر ۱۶۲ کیلومتری تأمین کند. در حال حاضر، پیشرفت فیزیکی این پروژه استراتژیک بین ۱۰ تا ۱۵ درصد برآورد میشود که بیشتر شامل مراحل مطالعاتی و تملک اراضی است. با فرض تأمین مالی به موقع، پیشبینی میشود بهرهبرداری از این خط آهن بین سه تا چهار سال زمان ببرد. تسریع در ساخت این پروژه باید به عنوان بالاترین اولویت عمرانی-اقتصادی کشور در دستور کار قرار گیرد.
چشمانداز راهبردی
در دنیای امروز که اقتصاد و امنیت در هم تنیده شدهاند، اتخاذ استراتژیِ فعال در توسعه روابط با همسایگان شمالی، یک بازی برد-برد است. تمرکز بر این جغرافیا میتواند دستاوردهای راهبردی زیر را برای کشور به ارمغان بیاورد: نخست، شکلگیری زنجیرههای ارزش منطقهای که اقتصاد ایران را به اقتصاد کشورهای همسایه گره زده و اثرپذیری از تکانههای جهانی را کاهش میدهد. دوم، تنوعبخشی هوشمندانه به مبادی وارداتی، به ویژه در تأمین اقلام اساسی که مستقیماً با امنیت غذایی و آرامش روانی جامعه در ارتباط است. سوم، دسترسی پایدار به بازارهای جدید و بکر که نتیجه مستقیم آن، جهش صادرات غیرنفتی، ارزآوری، و به تبع آن رونق تولید داخلی و اشتغالآفرینی خواهد بود. زمان آن فرا رسیده است که با رفع موانع زیرساختی و دیپلماتیک، از ظرفیتهای نهفته در شمال کشور بهرهبرداری حداکثری صورت گیرد.
*پژوهشگر تعاملات بینالملل
