جوان آنلاین: با اعلام سیاست قطعی جمهوری اسلامی ایران در مدیریت تنگه هرمز و پیشبرد این موضوع ناظر به بیانات مقام معظم رهبری، حضرت آیتالله سیدمجتبی خامنهای، اول فهم این تنگه و دوم نحوه کنش و سیاستورزی معظم له در راهبری جنگ تحمیلی قابل تحلیل و بررسی است. به راستی تنگه هرمز از چه اهمیتی برخوردار است و چرا رهبر انقلاب در اولین پیام خود نسبت به این موضوع طرح موضع رسمی کردند.
تنگه هرمز، این آبراه باریک ۳۳ کیلومتری فقط به عنوان گذرگاه آبی شناخته نشده است. این تنگه، قلب تپنده اقتصاد انرژی جهان و یکی از حساسترین نقاط استراتژیک ژئواکونومی جهانی است. براساس دادههای آژانس بینالمللی انرژی و اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده در سال ۲۰۲۴ روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور میکرده است. این حجم، چیزی معادل یک پنجم عرضه جهانی نفت است. لازم به ذکر است تجارت دلاری این ۲۰ درصد عبوری، حدود ۵۰۰ میلیارد دلار است که اهمیت بالای تنگه هرمز را در تجارت انرژی سالانه به نمایش گذاشته است که نقش محوری این آبراه را در اقتصاد جهانی برجسته میکند.
در گزارش اخیر آژانس بینالمللی انرژی که در ۱۲ مارس ۲۰۲۶ منتشر شده است، ابعاد رخداده را روشنتر ساخته است. براساس این گزارش، در پی تشدید تنشهای صورت گرفته که پیرو حملات رژیم امریکا و نیروی نیابتیاش در منطقه غرب آسیا یعنی رژیم صهیونیستی صورت گرفته، جریان انتقال نفت از این مسیر به مقدار ناچیزی کاهش یافته است. این اتفاق، بزرگترین اختلال در عرضه نفت در تاریخ بازار جهانی انرژی محسوب میشود. آژانس پیشبینی میکند عرضه جهانی نفت در ماه مارس حدود ۸ میلیون کاهش یافته است. حال طبق ادعای مطرح شده در بالا، تنگه هرمز به عنوان آبراه مهم ژئواکونومی شناخته شده است. در ادامه به مواردی اشاره شده است که با بسته شدن این تنگه و تداوم انسداد آن اثرات مهمی را در جهان امروز خواهد گذاشت.
توقف و قفل شاهرگ انرژی دنیا
برای درک بهتر این مطلب، توجه به توقف و قفل شاهرگ انرژی دنیا کافی است. از مجموع ۲۰ میلیون بشکه عبوری روزانه، سهم کشورها بر طبق ادعای صورت گرفته توسط سازمان ملل متحد به این صورت آورده شده است. عربستان سعودی که بیشترین وابستگی را در بین کشورهای خلیج فارس از تنگه هرمز داشته است حدود ۵. ۵ میلیون بشکه در روز بوده است. عراق، کویت، امارات متحده عربی، قطر و ایران مابقی این حجم را تأمین میکردند.
بارها در تنگه هرمز ممکن بوده است اتفاقاتی رخ دهد ولی آنچه این بحران را از تنشهای پیشین متمایز میکند، شدت عمق اختلال به وجود آمده است. البته لازم به ذکر است ایران به عنوان مالک و حاکم آبراه تنگه هرمز نقش تعیین کنندهای برای آینده آن دارد و تصمیم نهایی با تهران است.
دادههای ردیابی کشتیها نشان میدهد که از ۹ اسفند ۱۴۰۴، مالکان نفتکشها، شرکتهای بزرگ نفتی و معاملهگران انرژی، حمل و نقل از این مسیر را در حالت تعلیق در آوردهاند. تصاویر ماهوارهای حاکی از تجمع و به صف کشیده شدن کشتیها در دو طرف تنگه هرمز و در کنار بنادر بزرگی مانند فجیره در امارت است. فجیره دارای اسکلههای متعدد و بزرگترین مرکز سوخترسانی منطقه است.
در حوزه گاز طبیعی مایع، وضعیت بحرانیتر از نکات ذکر شده تاکنون است. حدود یک پنجم از محمولههای جهانی انرژی گاز مایع از این تنگه عبور میکرد که بخش اعظم آن متعلق به کشور قطر بوده است. قطر به عنوان بزرگترین صادرکننده گاز مایع در جهان شناخته میشود که باتوجه به این اتفاقات اعلام فورس ماژور کرده است. شرکت مشاوره کپلر تأیید کرده است که دست کم ۱۴ کشتی حمل و نقل گاز مایع در داخل یا اطراف تنگه هرمز کاهش سرعت داده، تغییر مسیر داده یا متوقف شده است.
هزینههای سرسام آور لجستیکی عبور نفتکشها و گازبرها
حتی اگر بر فرض کالاهایی از منطقه نیز خارج شود، هزینه آن به شدت افزایش یافته است. براساس گزارش فایننشال تایمز، حق بیمه کشتیهای عبوری از تنگه هرمز ۱۲ برابر شده است. نرخ بیمه کشتیهایی که در مناطق پرخطر تردد میکنند، اکنون به ۳ درصد از ارزش کشتی رسیده، در حالی که این آمار پیش آغاز جنگ بین ایران و ایالات متحده امریکا ۰/۲۵ درصد بوده است. البته نکته بسیار حائز اهمیت در اینجا این است که این افزایش هزینه بیمه به تنهایی میتواند موجب افزایش هزینه کالاها شود. از جمله این مورد میتوان به افزایش قیمت ۵ تا ۱۵ دلار به بهای هر بشکه نفت اشاره داشت.
اثرپذیری شرکای آسیایی امریکا از تکانههای تنگه هرمز
اگر به تحلیل جغرافیای اقتصادی این بحران پرداخته شود، بار اصلی این شوک بر دوش اقتصادهای خصوصا شرکای امریکا نمایان شده است. طبق بررسیهای صورت گرفته، ۸۴ درصد از نفت خام و میعانات گازی عبوری از تنگه هرمز در سال ۲۰۲۴ به بازارهای آسیایی هدایت شده است. این در حالی است که تقریبا همین حدود از حجم گاز مایع عبوری از تنگه هرمز نیز به مقصد آسیا بوده است. هند، ژاپن و کره جنوبی در سال گذشته بخش قابل توجهی از کل نفت خام و میعانات عبوری را جذب کردهاند. در جدول ذیل به صورت جزئیتر این آمار و ارقام برای کشورهای نامبرده آورده شده است.
پیامدهای مستقیم در بازارهای مالی
بسته شدن تنگه هرمز برای کشورهای مختلف ضررهای متفاوتی داشته است و اگر این انسداد تداوم یابد موجب ضررهای بیشتر اقتصادی برای همه کشورهای منطقه و حتی دنیا خواهد شد. به طور مثال برای کره جنوبی، شاخص اصلی کوسپی در ۴ مارس ۲۰۲۶ با سقوط ۱۲. ۱ درصدی، بدترین ریزش یک روزه تاریخ خود را ثبت کرد. شاخص کزدک ۱۴ درصد سقوط داشت. سهام سامسونگ الکترونیکس ۱۱. ۷ درصد و اس کی هاینیکس ۹. ۶ درصد ریزش کردند. در ژاپن نیز شاخص نیکی ۲۲۵، ۳. ۹ درصد افت کرد و طی یک هفته بیش از ۶ درصد پایینتر آمد. شاخص تایکس تایوان نیز ۴. ۴ درصد سقوط داشت.
تحلیلگران ارشد اقتصاد بینالملل هشدار میدهند که اگر این وضعیت طولانی شود، ممکن است جهان با رکود تورمی و حتی رکود جهانی مشابه بحران نفتی ۱۹۷۳ مواجه شود. در نهایت آنچه در تنگه هرمز در حال رخداد است، فراتر از بحران انرژی است. اکنون ایران به عنوان حاکم و مالک این آبراه، قدرت اقتصاد دنیا در دستانش است و تصمیم نهایی با ایران است.
مدیریت تنگه هرمز در ید ایران؛ موضع رسمی جمهوری اسلامی ایران
رهبر انقلاب با طرح بحث مشخص و دقیق خود پیرامون مدیریت تنگه هرمز و انسداد آن، این محور را به نحو دقیقی تبیین کردند که در این موضع از نزاع با طرف متجاوز، بایستی معادله به نحو جدیدی بازنویسی شود که دیگر امنیت ملی و اقتصادی کشور تحت تاثیر قرار نگیرد. در این رابطه اعلام مشخص مقام عالی سیاسی جمهوری اسلامی، رهبری معظم انقلاب اسلامی، امری بسیار مهم و دارای اهمیت بالاست. این موضوع به صورت مستقیم سیگنال و پیامی به تمامی بازیگران اقتصادی و امنیتی منطقه و طرفین جنگ است. اگر بنا باشد امنیت جمهوری اسلامی ایران تحت شعاع جسارت دشمن قرار بگیرد، امنیت منطقه و بازیگران دارای منافع تنگه نیز تحت تاثیر مستقیم و غیرمستقیم خواهد گرفت.
*پژوهشگر اقتصادی
