اکبر طالبینیا، مدیر گروه فقه و اندیشه رادیو معارف، کاربردهای هوش مصنوعی در عرصه مباحث دینی و فقهی را در قالب برنامه «فقه پویا» مورد بررسی قرار داد.
طالبینیا با اشاره به گسترش استفاده از سامانههای هوشمند در حوزههای مختلف اجتماعی و حقوقی به «جوان» گفت: وقتی از هوش مصنوعی در فرآیند تصمیمسازی یا حتی صدور حکم سخن میگوییم، پیش از هر چیز باید به این پرسش پاسخ دهیم که مبانی و ضوابط این تصمیمگیری چیست و بر چه اصولی استوار است. در غیر این صورت، فناوری به جای آنکه در خدمت عدالت باشد، ممکن است به بازتولید خطاهای پنهان بینجامد.
وی در تبیین چارچوبهای رایج در نظامهای حقوقی افزود: در حوزه حقوق، چهار رویکرد اصلی در صدور حکم مطرح است؛ سزادهی به معنای تأکید بر استحقاق مجازات، بازدارندگی با هدف جلوگیری از تکرار جرم، بازپروری با نگاه اصلاحی به مجرم و ناتوانسازی برای جلوگیری از آسیبهای بعدی. اگر قرار باشد هوش مصنوعی در این عرصه ایفای نقش کند، باید مشخص شود بر اساس کدامیک از این رویکردها طراحی و آموزش دیده است.
مدیر گروه فقه و اندیشه رادیو معارف با تأکید بر تفاوت مبنایی فقه اسلامی با برخی رویکردهای حقوقی معاصر تصریح کرد: در فقه اسلامی، پیش از توجه به این چهار رویکرد، باید هدف شارع از تشریع مجازات بررسی شود. آیا غایت، صرفاً تنبیه است یا اصلاح فرد و صیانت از جامعه؟ همچنین شیوه اجرای حکم و شرایط تحقق آن نیز اهمیت اساسی دارد. بنابراین نمیتوان بدون فهم دقیق مقاصد شریعت، الگوهای ماشینی را وارد این حوزه کرد.
او ادامه داد: یکی از کارکردهای مهم هوش مصنوعی در مباحث فقهی میتواند کمک به پردازش گسترده منابع، دستهبندی آرای فقهی، استخراج قواعد و حتی شبیهسازی فروض مختلف باشد، اما این ابزار هرگز جایگزین اجتهاد نخواهد شد. اجتهاد مبتنی بر فهم عمیق نصوص، قرائن، اصول و مقاصد است و نیازمند عقلانیت فقیهانهای است که فراتر از الگوریتم عمل میکند.
طالبینیا با اشاره به برنامه «فقه پویا» خاطرنشان کرد: در این برنامه تلاش کردهایم به جای مواجهه هیجانی با فناوری، رویکردی تحلیلی و روشمند داشته باشیم؛ یعنی هم ظرفیتهای هوش مصنوعی را بشناسیم و هم محدودیتهای آن را در حوزه استنباط احکام تبیین کنیم. برنامه «فقه پویا» کاری از گروه فقه و اندیشه رادیو معارف به تهیهکنندگی محمدجواد طوسی است که یکشنبهها و دوشنبهها ساعت ۱۵ از این شبکه پخش میشود و میکوشد با نگاهی روزآمد، پیوند میان فقه و مسائل نوپدید را برای مخاطبان تبیین کند.
