دو رویکرد توسعه زنجیره ارزش پتروپالایشگاه و توسعه زنجیره ارزش پالایشگاه علاوه بر اینکه کاملاً اقتصادی است؛ موجب خواهد شد که کشور نیز در زمینه صادرات نفت خام نیازی به صادرات حجم بالای نفت نداشته باشد و تمامی نفت خام استخراج شده کشور در داخل و برای تولید محصولات با ارزش بسیار بالاتر نفت خام به فروش برسد. البته باید به دنبال توسعه و تقویت حضور نفت ایران در بازارهای جهانی بود ولی توسعه و تکمیل زنجیره ارزش نفت خام در داخل کشور بسیار کلیدیتر است. عدم اعطای مجوزپالایشی جدید در دوره وزارت نفت سابق موجب شد که رشد تولید بنزین و دیگر محصولات پالایشگاهی در کشور متوقف شود و حتی راهکارهای جایگزین برای کنترل ناترازی بنزین نظیر توسعه دوگانهسوز کردن خودروها و همچنین عدم توسعه زیرساختهای گاز طبیعی فشرده نیز متوقف شد. بدبینی وزیر پیشین نفت به ساخت پالایشگاه که آن را از نظر اقتصادی غیرقابل صرفه تلقی کرد، وضعیت را تشدید کرد. این کمبود منجر به واردات حدود ۲ میلیارد دلار بنزین شد که فشار بیشتری را بر اقتصاد و امنیت انرژی کشور وارد کرد.
توسعه زنجیره ارزش نفت خام چندین مزیت اقتصادی برای ایران به همراه دارد. با به حداکثر رساندن ارزش نفت خام در داخل، کشور میتواند درآمد بیشتری از فروش فرآوردههای نفتی پالایش شده به دست آورد. این امر نیاز به صادرات نفت خام در مقیاس بزرگ را کاهش میدهد و اقتصاد داخلی را تقویت میکند. همچنین فرصتهایی برای ایجاد شغل، انتقال فناوری و رشد صنایع پایین دستی فراهم میکند. همچنین توسعه پالایشگاه نقش حیاتی در زنجیره ارزش نفت خام ایفا میکند. با گسترش ظرفیت پالایشگاهی، ایران میتواند طیف وسیعتری از فرآوردههای نفتی از جمله بنزین، گازوئیل، سوخت جت و پتروشیمی را تولید کند. این امر امنیت انرژی را افزایش میدهد، وابستگی به سوختهای وارداتی را کاهش میدهد و امکان کنترل بیشتر بر کیفیت و در دسترس بودن محصولات تصفیه شده در بازار داخلی را فراهم میکند. پتروپالایشگاه یا شاخه پتروشیمی نفت خام یکی دیگر از شاخههای مهم زنجیره ارزش نفت خام است. ایران با بهرهگیری از فناوریها و زیرساختهای پیشرفته میتواند طیف متنوعی از محصولات پتروپالایشگاهی با ارزش افزوده تولید کند. این محصولات در مقایسه با صادرات نفت خام حاشیه سود بیشتری دارند و میتوانند به عنوان کاتالیزوری برای رشد صنعتی، جذب سرمایهگذاری خارجی و ایجاد فرصتهای شغلی عمل کنند.
پیامد نادیده گرفتن توسعه ظرفیت پالایشگاهی
با وجود مزایای بسیار زیادی تکمیل زنجیره ارزش نفت خام و پالایشگاهسازی برای کشور، بیتوجهی دولت قبلی در توسعه ظرفیت پالایشگاهها، بهویژه در اعطای مجوزهای جدید پالایشی، منجر به عدم پیمودن مسیر خنثیسازی تحریمها و همچنین کمبود بنزین در ایران شده است. به دلیل اهمالکاری بسیار زیاد دولت قبل یعنی دولت دوازدهم در زمینه توسعه ظرفیت پالایشگاهی و عدم اعتقاد وزیر نفت سابق آقای زنگنه به پالایشگاهسازی که آن را کاملاً غیراقتصادی میدانست؛ وضعیت ناترازی بنزین بسیار وضعیت بحرانی شده است. فقدان مجوزهای جدید پالایشی نیز رشد بنزین و سایر محصولات پالایشگاهی در ایران را متوقف کرد. راهحلهای جایگزین برای کنترل کمبود بنزین، مانند توسعه خودروهای دوگانه سوز و گسترش زیرساختهای گاز طبیعی فشرده نیز نادیده گرفته شد. این بیتوجهی و بیتوجهی شکاف قابل توجهی در عرضه بنزین ایجاد کرد و کشور را مجبور به تکیه بر واردات پرهزینه کرد.
اقدامات انجام شده توسط دولت سیزدهم؛ تکیه بر توسعه ظرفیت پالایشی و CNG
دولت سیزدهم اقداماتی را برای رفع کمبود بنزین و افزایش تولید داخلی انجام داد. دولت با ارتقای کیفیت بنزین و به کارگیری فناوریهای جدید، ظرفیت فعلی تولید بنزین را ۱۵ میلیون لیتر در روز افزایش داد. علاوه بر این، راهاندازی آتی فاز ۴ پارس جنوبی ظرفیت تولید بنزین کشور را به میزان قابل توجهی افزایش خواهد داد.
برخلاف دولت قبل، دولت سیزدهم به اهمیت خودروهای دوگانه سوز پی برد. این یک حساب ویژه برای حمایت از استفاده از وسایل نقلیه دوگانه سوز در صنعت حمل ونقل ایجاد کرد و اقداماتی را برای دو برابر کردن مصرف گاز طبیعی فشرده (CNG) به عنوان سوخت ثانویه آغاز کرد. تمرکز دولت بر توسعه زیرساختهای لازم برای CNG با هدف کاهش مصرف بنزین و رفع عدم تعادل در عرضه و تقاضای آن بود. دولت سیزدهم توسعه زیرساختهای مربوط به گاز طبیعی فشرده را در اولویت قرار داد. این امر مستلزم گسترش جایگاههای سوخت CNG، تشویق سرمایهگذاری خصوصی در پروژههای مرتبط با CNG و تضمین عرضه قابل اعتماد و در دسترس CNG در سراسر کشور بود. هدف از این تلاشها کاهش وابستگی کشور به بنزین و ترویج جایگزین سوخت پایدارتر و مقرون به صرفهتر بود. البته در کنار همه این موارد مرتبط با توسعه ظرفیت تولیدی کشور، باید در سمت بهینهسازی مصرف و اصلاح رویکرد مصرف نیز اقدامات جدی صورت بگیرد تا بتوانیم ناترازی را از هر دو سمت افزایش تولید و بهینهسازی یا کاهش مصرف دنبال کنیم. اهمیت توسعه زنجیره ارزش نفت خام و اهمیت ساخت پالایشگاه در ایران و همچنین پیامدهای بیتوجهی به توسعه ظرفیت پالایشگاهی در دولت قبل و اقدامات دولت سیزدهم برای رفع کمبود بنزین و ترویج استفاده از سوخت جایگزین نورد توجه کنشگران قرار گرفته است.
پاسخگویی به ناترازی بنزین در دولت سیزدهم
عبدالعلی رحیمی مظفری عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی در مورد راههای جبران ناترازی بنزین در کشور، میگوید: «آن چیزی که در کشور ما مهم است مدیریت انرژی است که این مدیریت شامل هم بحث تولید و هم بحث مصرف میشود و مصرف بهینه از مهمترین اهدافی است که باید در این مسیر دنبال کنیم.»
عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی با اشاره به توسعه زنجیره ارزش نفت خام در کشور با تکیه بر ساخت پالایشگاه و پتروپالایشگاه میافزاید: «ما باید با ساختن پالایشگاهها و پتروپالایشگاهها را در کشور در جهت توسعه و تکمیل زنجیره ارزش نفت خام دنبال کنیم. حتی اگر مصرف در داخل کشور هم نداشته باشیم، اما اولویتمان این است که نفتمان در داخل به محصولات فرآوری شده و دارای ارزش افزوده بالاتر در پایین دست زنجیره ارزش تبدیل شود و سیاست اصلی کلان کشور جلوگیری از خام فروشی نفت خام است. حتی اگر جاهای میگوییم صادرات نفتمان افزایش پیدا کرده است در راستای شکست تحریم دشمن است وگرنه اینکه ما نفت را بتوانیم صادر کنیم افتخار نیست و باید بتوانیم با توسعه ظرفیت پالایشی و پتروپالایشگاهی به سمت صادرات محصولات و فرآوردههای نفتی برویم.»
وی تصریح میکند: «باید بتوانیم نفتمان را در پالایشگاهها، پتروپالایشگاهها و صنایعی که ارزش افزوده ایجاد میکنند تبدیل به فرآورده و صادر کنیم. ما، چون نتوانستیم خیلی جاها مصرف را چه با سهمیههای عادلانه و چه افزایش تدریجی قیمت بنزین بهینه کنیم لذا باید تلاش کنیم از طریق پالایشگاهسازی آن را تأمین کنیم. متأسفانه با حذف کارت سوخت خیلی از گلوگاههای قاچاق و مسائل دیگر به تدریج در کشور ایجاد شد و شاید اثر مستقیم اولیه نداشت ولی حذف این گلوگاههای کنترلی و عدم افزایش تدریجی قیمت یک اثر خیلی بد برای بحث قاچاق شد که این برای کشور مشکلزا شد و عدم تمرکز بر توسعه ظرفیت پالایشگاهی در دولت قبلی نیز به این قضیه دامن زده است و ما امروز شاهد واردات بنزین و ناترازی در مصرف و تولید بنزین هستیم.»
وی ادامه میدهد: «اگر ما نمیتوانیم سوخت را در کشور به درستی مدیریت کنیم، یکی از مهمترین دلایلش عدم تمرکز بر توسعه ظرفیت پالایشگاهی بوده است و مصرفی که به دلیل کرونا سرکوب شده بود و باید دولت سیزدهم نیز به سمت توسعه ظرفیت پالایشگاهی برود و حتی اگر در زمان کوتاهی باز هم بتوانیم صادرات بنزین و گازوئیل را انجام دهیم نافی احداث پالایشگاه نیست؛ ما هر چه بتوانیم در هر زمینهای تولیداتمان را به سمت زنجیره پایین دستی و ارزش مؤثر ببریم موفقتریم و مهمترین رویکرد خنثیسازی تحریمها نیز توسعه زنجیره ارزش نفت خام است.»
مسیر مهم افزایش ظرفیت پالایشگاهی در کنترل ناترازی بنزین
فریدون عباسی عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی نیز در مورد ناترازیها در حوزه بنزین در کشور و راههای رفع این ناترازی به «جوان» میگوید: «بحث ناترازیها در کشور بحث کلی است اگر نگاه کنیم ما جایی کمبود آب و جایی کمبود برق داریم نسبت به اینکه فصلها تغییر میکند ممکن است اینها خودشان را نشان دهند ما باید با توجه به رشد جمعیت و بالا رفتن رفاه مردم که خواست به حق آنهاست فکر تأمین انرژی هم باشیم.»
این عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی با اشاره به لزوم افزایش تولید و رفع ناترازی مصرف و تولید در بخش انرژی میگوید: «همواره باید بیشتر از مقدار مصرف انرژی تولید کنیم که اگر احیاناً حوادث طبیعی پیش بیاید و منابع تأمین انرژیمان به سمت تعمیرات پیش بروند با فراغ بال بتوانیم نیازهای جامعه را تأمین کنیم و جلوی رشد صنعتی کشور و همه جانبه کشور را نگیریم.»
وی میافزاید: «ممکن است در برههای برای راضی کردن مردم دوساعت هم خاموشی برق ندهیم و اجازه دهیم آنها مصرف کنند ولی صنایع را با رکود مواجه کنیم و این در دراز مدت خودش را نشان میدهد به ویژه در رشد سالانهای که در نظر گرفته میشود. میبایست تولیدات ما بیشتر از مصرف باشد که صادر کنیم.»
نماینده مردم کوهچنار و کازرون در مجلس تأکید میکند: «افزایش تولید با پالایشگاهسازی میسر میشود اینکه یا پالایشگاههای درون سرزمین خودمان یا خارج از سرزمینمان احداث کنیم تا بتوانیم مصرف انرژی را مدیریت کنیم و با تغییرات مؤلفههای مختلف در اقتصاد و سیاست جهانی یک تصمیم بهینه اتخاذ کنیم تا آسیب نبینیم. باید در هر شرایطی توجه کنیم که نفت خود را بتوانیم به محصولات با ارزش افزوده بالاتر تبدیل کنیم.»
وی خاطر نشان میکند: «متأسفانه اقدامات سالیان گذشته در حوزه انرژی بیشتر به این حوزه آسیب زد آن هم به این دلیل که نظریه ثابتی را دولتها دنبال نمیکنند اینکه دولتها از نظریه طنشزدایی یا تهدیدزدایی استفاده کنند مهمترین مسئله است و همین خودش بیشترین آسیب را به حوزه انرژی زده است و دولت قبل در این زمینه اعتقادی به پالایشگاه نداشت.»
جمعبندی
توسعه زنجیره ارزش نفت خام، بهویژه از طریق توسعه پالایشگاهی و پتروشیمی، برای ایران برای خنثی کردن تحریمهای تجاری نفت و تقویت استقلال اقتصادی آن بسیار مهم است. بیتوجهی به توسعه ظرفیت پالایشگاهها منجر به کمبود شدید بنزین در کشور شده است و واردات پرهزینه را ضروری میکند. با این حال، دولت سیزدهم برای حل این مشکل ابتدا با افزایش کیفی بنزین و استفاده از تکنولوژیهای نوین در تولید ظرفیت فعلی بنزین، به افزایش ۱۵ میلیون لیتری بنزین در روز پرداخت و همچنین توسعه ظرفیت پالایشگاهی کشور نیز در دستور کار قرار گرفته است و فاز ۴ پارس جنوبی در اواسط سال آینده به بهرهبرداری خواهد رسید که حجم زیادی به تولید بنزین کشور اضافه خواهد شد. همچنین بالعکس دولت قبل، دولت سیزدهم روی دوگانهسوز کردن خودروهای صنعت حمل و نقل کشور حساب ویژهای باز کرده است و اقدامات لازم جهت دو برابر شدن استفاده از سوخت دوم یعنی گاز طبیعی فشرده و همچنین توسعه زیرساختهای مربوط گاز طبیعی فشرده انجام داده است و به سمت کاهش مصرف بنزین از طریق دوگانه سوز کردن خودرو و کنترل ناترازی بنزین از این مسیر نیز رفته است. دولت سیزدهم با افزایش تولید بنزین، ترویج خودروهای دوگانه سوز و توسعه زیرساختهای CNG، اقدامات پیشگیرانهای را برای رسیدگی به این موضوع انجام داده است. این ابتکارات کلیدی برای کاهش مصرف بنزین، تضمین امنیت انرژی و تقویت رشد اقتصادی پایدار در ایران است.
