خنثیسازی تحریمهای تجاری نفت خام به عنوان یک راهبرد ضروری کشور، نیازمند راهحلهای نوآورانه برای غلبه بر این مانع اقتصادی است. یک راهحل امیدوارکننده، تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت از طریق توسعه پتروپالایشگاههاست. این راهبرد نه تنها پتانسیل تولید محصولات شیمیایی غیرتحریمی را ارائه میدهد، بلکه ارزشآفرینی و سودآوری صنعت نفت را نیز به همراه دارد و به درآمد ارزی کشور کمک میکند.
اخیراً برخی مسئولان اجرایی در رابطه با تحریمهای تجارت نفت خام و اهمیت ساخت پتروپالایشگاه برای تبدیل نفت به محصولات شیمیایی سخن گفتهاند. این سخنان با وجود اینکه بسیار مهم و ویژه هستند، اما در حالی است که با وجود شناخت از اهمیت پتروپالایشگاهها، در ۲۴ ماه اخیر اقدام مثبتی در جهت رفع مشکلات حوزه پتروپالایشگاهی صورت نگرفته است. زمانی که مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش انتخاب شد، اولین و مهمترین مأموریت ابلاغی وزیر نفت به وی، بحث ساخت پتروپالایشگاه و پیگیری ویژه برای حل معضلات ساخت پتروپالایشگاه بود، اما با وجود گذشت بیش از ۲۴ ماه از روی کار آمدن دولت هنوز اقدام راهبردی در واقعیت صورت نگرفته است و هنوز هم مجوز تنفس خوراکی به سرمایهگذاران غیردولتی حتی با پیشرفت فیزیکی بالای ۷۰ درصد تعلق نگرفته است و سرمایهگذارانی که با اتکا به قول دولت در زمینه اعطای مجوز تنفس خوراک به این سمت حرکت کردهاند، در نااطمینانی قرار گرفتهاند و برخی نیز کار را رها کردند و با وجود چنین ریسک بزرگی در زمینه مشخص نبودن اعطا یا عدم اعطای مجوز تنفس خوراک از سرمایهگذاری نیز عقبنشینی کردند.
از طرف دیگر خود دولت نیز با وجود اعلام قطعی برای ساخت اولین پتروپالایشگاه دولتی به اسم «پتروپالایشگاه شهید سلیمانی» در بندرعباس و همچنین ایجاد ردیف در بودجه عمرانی کشور برای تأمین مالی دولتی و همچنین اعلام برای سرمایهگذاری بخش غیردولتی داخلی و خارجی، باز هم تنها روی کاغذ کارها جلو رفته است و هیچ پیشرفت جدی در زمینه ساخت پتروپالایشگاه شهید سلیمانی نیز شاهد نیستیم.
با همه این اوصاف، مهمترین پروژه نفتی دولت بحث تسهیل ساخت پتروپالایشگاههاست که تاکنون متأسفانه پیشرفت فیزیکی و واقعی جدی نداشته و تنها در حد حرف باقیمانده است. با این وجود ساخت پتروپالایشگاه بسیار مهم و کلیدی است و اهمیت ساخت پتروپالایشگاه و نقش ویژه و پرکاربرد این زیرساخت نفتی در خنثیکردن تمامی تحریمها آشکار است.
برای جذابکردن این پروژههای پتروپالایشگاهی برای سرمایهگذاران، دولت تصمیم گرفته است که مشوق قابل توجهی ارائه دهد؛ نفت خام رایگان در سال اول بهرهبرداری برای سرمایهگذاریهای انجام شده در ساخت پتروپالایشگاهها. انتظار میرود این رویکرد در سال اولیه بهره برداری از پروژه بازده مالی قابل توجهی را ایجاد کند و جذابیت پروژه را به طور قابل توجهی افزایش دهد و نرخ بازده داخلی را دو برابر کند که پیشنهادی جذاب برای سرمایهگذاران داخلی و خارجی است.
دو پیمانکار داخلی در حال حاضر پیشرفت فیزیکی قابل توجهی در این عرصه داشتهاند و مشتاقانه منتظر اعطای «مجوز تنفس خوراک» برای پیشرفت بیشتر خود هستند. باوجود وعده دولت مبنی بر اعطای این مجوزها به سرمایهگذاران، آنها هنوز اقدامی انجام ندادهاند و باعث نگرانی پیمانکاران و سرمایهگذاران بالقوه شده است. صندوق توسعه ملی به عنوان متولی اصلی این امر، باوجود درخواستهای متعدد در طول یک سال گذشته، در اعطای مجوزهای تنفس خوراکی بسیار کوتاهی کرده است. همه این موارد در حالی است که رهبر انقلاب بارها بر اهمیت احداث پتروپالایشگاهها و لزوم اعطای مجوز برای تنفس خوراک با مصوبه مجلس تأکید کردهاند. این تعلل باعث تأخیر در تکمیل پروژههای پتروپالایشگاهی و دلسردی سرمایهگذاران بالقوه در این بخش شده است.
برای رفع این مشکل، دولت و صندوق توسعه ملی باید حل فوری موضوع مجوز تنفس خوراک را در اولویت قرار دهند. صندوق توسعه ملی به جای ارائه وام ارزی با انحراف زیاد باید به سمت الگوی ایدهآل اعطای مجوز تنفس خوراک حرکت کند.
همچنین در رابطه با پتروپالایشگاه شهید سلیمانی که هماکنون و باگذشت حدود یکسالونیم از حکم مرتبط با ساخت پتروپالایشگاه مذکور صادر شده و متأسفانه هنوز حتی کلنگ طرح پتروپالایشگاه شهید سلیمانی نیز به زمین نخورده است.
در مرداد سال گذشته تفاهمنامهای جهت مشارکت و تأمین مالی ساخت این پتروپالایشگاه امضا شد که در آن شرکت پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، هلدینگ خلیج فارس، هلدینگ تدبیر انرژی و بانکهای ملی، ملت، تجارت و رفاه از جمله سهامداران این طرح معرفی شدند.
در زمینه پتروپالایشگاه دولتی شهید سلیمانی نیز باید هر چه سریعتر تعیین تکلیف سهام مرتبط با هر بخش از کنسرسیوم و سرمایهگذاری لازم برای خرید تجهیزات و تهیه لایسنسها (مجوزها) آغاز شود که به ساخت این پتروپالایشگاه در ابتدای دولت بعدی برسیم و بتوانیم مصرف داخلی ۳۰۰ هزار بشکه نفت خام و میعانات گازی تضمین کنیم.
توسعه پتروپالایشگاهها راه امیدوارکنندهای برای خنثی کردن تحریمهای تجاری نفت خام و افزایش درآمدهای ارزی ایران است، با این حال اثربخشی این راهحل به شدت به توانایی دولت در ارائه منابع و مجوزهای لازم به سرمایهگذاران بستگی دارد. تنها با این تعهد میتوان پتانسیل کامل بخش پتروپالایشگاه را به فعلیت رساند.
با توجه به اهمیت فوقالعاده این بحث با دو تن از کارشناسان انرژی در رابطه با وضعیت فعلی ساخت پتروپالایشگاهها در کشور به عنوان رویکرد اصلی در زمینه خنثیسازی قطعی تحریمهای غرب علیه تجارت نفت خام ایران و همچنین اهمالکاری صورت گرفته در زمینه اعطای مجوز تنفس خوراک به گفتگو پرداختیم.
اهمیت پتروپالایشگاهها در خنثی کردن تحریمهای تجارت نفت خام
محمدرضا کارگذار کارشناس انرژی با اشاره به اهمیت ساخت پتروپالایشگاه برای کشور از نظر درآمدزایی ارزی و همچنین کاهش اثرات تحریم بر اقتصاد ایران به «جوان» میگوید: «خنثیسازی تحریمهای تجاری نفت خام یک جنبه حیاتی در حوزه تجارت بینالمللی است. یکی از رویکردهای دستیابی به این هدف، تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت از طریق ایجاد پتروپالایشگاههاست. این استراتژی به کشورهایی مانند ایران اجازه میدهد تا محصولات شیمیایی غیرتحریمی تولید کنند و در نتیجه ارزشآفرینی و سودآوری صنعت نفت را افزایش داده و درآمد ارزی را نیز افزایش دهند، اما باوجود اعلام دولت مبنی بر ایجاد مشوق برای سرمایه گذاران در پروژههای پتروپالایشگاهی، با تأخیر در اعطای مجوزهای لازم، مانع پیشرفت و دلسردی سرمایهگذاران احتمالی شده است.»
وی میافزاید: «ایجاد پتروپالایشگاهها کشورها را قادر میسازد تا ارزشآفرینی و سودآوری خود را در صنعت نفت افزایش دهند. پتروپالایشگاهها به جای تکیه صرف بر صادرات نفتخام که ممکن است مشمول تحریمها شوند، اجازه تولید محصولات شیمیایی غیرتحریمی را میدهند. با پالایش نفتخام در داخل، ایران میتواند از طیف وسیعتری از صنایع پاییندستی مانند تولید فرآوردههای نفتی از جمله سوخت، روانکنندهها و پتروشیمی بهرهببرد که این تنوع باعث کاهش اتکا به صادرات نفت خام و افزایش ظرفیت کشور برای درآمدزایی از طریق محصولات با ارزش افزوده میشود.»
این کارشناس انرژی تأکید میکند: «یکی دیگر از مزایای کلیدی تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت، تأثیر مثبت آن بر درآمد ارزی یک کشور است. با تولید و صادرات محصولات شیمیایی غیرتحریمی، ایران میتواند جریانهای درآمدی بیشتری ایجاد کند. صادرات نفت خام در معرض نوسانات بازار و عدم قطعیتهای ژئوپلتیکی است که ذاتاً آنها را مخاطرهآمیز میکند، با این حال ایران با گسترش تولید و صادرات فرآوردههای نفتی پالایش شده میتواند ضمن افزایش ثبات و پایداری درآمدهای ارزی خود، برخی از این خطرات را کاهش دهد.»
ایجاد جذابیت سرمایهگذاری در مهمترین پروژه خنثیسازی
کارگذار در رابطه با ایجاد جذابیت سرمایهگذاری برای تأمین مالی بهتر پروژههای پتروپالایشی تصریح میکند: «مجموعه حاکمیت (دولت، صندوق توسعه ملی و مجلس شورای اسلامی با تصویب و ابلاغ قانون حمایت از توسعه صنایع پایین دستی نفت خام و میعانات گازی با استفاده از سرمایهگذاری مردمی) برای تسهیل ساخت پتروپالایشگاهها برنامههایی را برای ارائه مشوقهایی به سرمایهگذاران اعلام کرده است. یکی از این مشوقها، تأمین نفت خام رایگان در سال اول بهرهبرداری برای سرمایهگذاران در پروژههای پتروپالایشگاهی است. این پیشنهاد با هدف جذب سرمایهگذاران داخلی و خارجی با ایجاد فضای مناسب سرمایهگذاری انجام میشود. در دسترس بودن نفت خام رایگان در طول سال اولیه بهرهبرداری میتواند به طور قابل توجهی جذابیت پروژه را افزایش دهد و منجر به نرخ بازده داخلی بالاتر و افزایش علاقه سرمایهگذاران شود.»
چالش در اعطای مجوز تنفس خوراک
کارگذار خاطرنشان میکند: «به رغم تعهد دولت برای تسهیل پروژههای پتروپالایشگاهی، اعطای مجوزهای لازم با تأخیر مواجه شده که این تأخیر باعث عقبنشینی و دلسردی سرمایهگذاران بالقوه شده است. دو پیمانکار داخلی در ساخت پتروپالایشگاهها پیشرفت چشمگیری داشتهاند، اما همچنان در انتظار مجوز تنفس خوراک هستند. بیتوجهی دولت و صندوق توسعه ملی در اعطای این مجوزها بهرغم درخواستهای مکرر، مانع از تکمیل به موقع پروژههای پتروپالایشگاهی شده است که باید هرچه سریعتر این مشکل از طریق دخالت شخص رئیسجمهور در حل این گره کور مخالف خنثیسازی تحریمها به سرانجام برسد و مجوز تنفس خوراک برای سرمایهگذاران صادر شود.»
استجازه اعطای مجوز تنفس خوراک برای ساخت پتروپالایشگاهها
جهانبخش امینی کارشناس انرژی با اشاره به این موضوع که توسعه پتروپالایشگاهها در کشور یک ضرورت است و حمایتهای جدی میطلبد، به «جوان» میگوید: «ساخت پتروپالایشگاه بسیار مهم است، زیرا نفت خام ما به جای خام فروشی و صادرات به شکل محصولات نهایی و غیرقابل تحریم تبدیل خواهند شد که بسیار ضرورت دارد.»
وی میافزاید: «در رابطه با بحث مجوز تنفس خوراک استجازه رهبری در بیانات ایشان در حمایت از افزایش سرمایهگذاریها در کشور و راهاندازی پتروپالایشگاهها بارها صادر شده است. صندوق توسعه ملی نقش مهمی در حمایت از پروژههای زیربنایی از جمله پتروپالایشگاهها ایفا میکند. صندوق باید به جای اتکا به وامهای ارزی با انحراف بالا، الگوی ایده آل اعطای مجوز تنفس خوراک پس از بهره برداری کامل از پروژه را بدون انحراف در اولویت قرار دهد. این رویکرد با دیدگاه رهبر انقلاب و تصویب قوانین تسهیل در ساخت پتروپالایشگاهها در مجلس همخوانی دارد. صندوق توسعه ملی با اعطای سریع مجوزهای لازم میتواند از پیشرفت بینظیر پروژههای پتروپالایشگاهی اطمینان حاصل کرده و به سرمایهگذاران بالقوه اعتماد کند.»
امینی در پایان تأکید میکند: «تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت از طریق ایجاد پتروپالایشگاهها یک استراتژی حیاتی در خنثیسازی تحریمهای تجارت نفت خام است و به کشورهایی مانند ایران اجازه میدهد تا محصولات شیمیایی غیرتحریمی تولید کنند و در نتیجه ارزشآفرینی، سودآوری و درآمدهای ارزی را افزایش دهند، با این حال تأخیر در اعطای مجوز تنفس خوراک مانع پیشرفت پروژههای پتروپالایشگاهی و دلسردی سرمایهگذاران بالقوه شده است. برای حل این مشکل و اطمینان از اجرای بینظیر پروژههای پتروپالایشگاهی، اقدامات فوری لازم است. با انجام این کار، ایران میتواند از مزایای پتروپالایشگاهها استفاده کند و موقعیت خود را در بازار جهانی نفت تقویت کند و در عین حال تأثیر تحریمهای تجارت نفت خام را کاهش دهد. با حل مشکل مجوز تنفس خوراک، ایران میتواند پتانسیل کامل پروژههای پتروپالایشگاهی خود را باز کندکه این امر هم سرمایهگذاران داخلی و هم خارجی را جذب و رشد اقتصادی را تحریک میکند و درآمدهای ارزی کشور را متنوع و پایدار مینماید. علاوه بر این، ایجاد پتروپالایشگاهها ظرفیت صنعتی ایران را افزایش داده و آن را به عنوان یک بازیگر کلیدی در بازار محصولات شیمیایی قرار میدهد و وابستگی آن به صادرات نفت خام را کاهش میدهد و در نتیجه تأثیر تحریمهای تجاری را خنثی میکند.»
جمع بندی
بهنظر میرسد توسعه پتروپالایشگاهها در کشور یک ضرورت انکارناپذیر اقتصادی است و دولت باید طبق اظهاراتی که داشته است در این مسیرگامهای اساسی بردارد و پتروپالایشگاه شهید سلیمانی را نیز تکمیل کند.
