مریم قربانزاده، نویسنده کتاب «خاتون و قوماندان» (روایت زندگی امالبنین حسینی، همسر شهید علیرضا توسلی، فرمانده لشکر فاطمیون) در نشست نقد و بررسی این کتاب با اشاره به اینکه نگهدار زبان، مردم هستند، گفت: «خاتون و قوماندان» فقط یک روایت از شهید مدافع حرم نیست. همه تلاش بنده در طول دو سال این بود که به ادبیات فارسی دری نزدیک شوم. همچنان که فارسی دری، متین و سنگین است، میخواستم مخاطب کتاب را متین و سنگین بخواند.
وی در ادامه گفت: باید متون کلاسیک و کهن را بخوانیم تا از اتفاقاتی که در سالهای اخیر برای زبان فارسی افتاده، جلوگیری کنیم. ملت ما تمدنساز است و ملت تمدنساز ادبیات دارد. مهاجمین شاید به سبب تلاشهای دروغین بتوانند ادبیاتی را رقم بزنند، اما سازشکارها نمیتوانند این کار را انجام دهند.
قربانزاده بیان کرد: چندین هزار صفحه رمان افغانستانی خواندم و کلمات فارسی دری را در کتابم گنجاندم. شهید خودشان خیلی معتقد به فرهنگ و زبان بودند، از اینرو کتاب را با واژه دری بازنویسی کردم و بعد یک نفر از دوستان که مسلط بود آن را خواند و مقداری از آن را تلطیف کرد. شاید قریب به ۱۰۰ واژه را حذف کردیم، اما سعی کردم لحن و پختگی فارسی را حفظ کنم.
«خاتون و قوماندان» یک روایت زنانه است
در بخش دیگر این نشست فاطمه جوادی، منتقد و کارشناس ادبیات با بیان ویژگیهای روایت زنانه گفت: ما با کتابی طرف هستیم که روایت زندگی یک همسر شهید است که یک نویسنده زن آن را نوشته است. روایتی که اگر عناوین کتاب را نبینیم و کتاب را شروع کنیم به این نکته پی خواهیم برد، چراکه ما از ابتدا با یک خانم روبهرو هستیم که دارد زندگی خود را روایت میکند. وی ادامه داد: ما در این روایت، زندگی مردها را میبینیم، اما بیشتر خانمها هستند که کاری، فعلی و عملی انجام میدهند. این روایت زنانه یا سبک زنانهنویسی یک ویژگیهایی دارد که خانم قربانزاده به خوبی از پس آن برآمده است.
جوادی افزود: از ویژگیهای دیگر روایت زنانه، بیان حالات و عواطف زنانه است که نویسنده این موضوع را به خوبی در کتاب بیان کرده است. عواطف زنانه نه تنها از طرف راوی، بلکه از طرف افراد دیگری که در کتاب هستند، جریان دارد. کتاب پر از تعابیر زنانه است و خانمها برای ابراز احساسات و بیان عواطف از آن استفاده میکنند.
این منتقد ادبی تصریح کرد: از دیگر خصوصیات سبک زنانه، تعدد شخصیت زن است که در این کتاب الیماشاءالله شخصیت زن داریم و هر کدام زندگی خاص خودشان را دارند. ویژگی دیگر استفاده از رنگ است. ما در جایجای کتاب وقتی لباسها توصیف میشود، این رنگ را میبینیم. وقتی به بازار هرات میرویم با رنگها مواجه میشویم و در سراسر کتاب واژهها رنگ وجود دارد.
باید حوزه زبانی زنده شود
محمدی مبارز، شاعر و منتقد ادبی نیز در این نشست گفت: خاتون، واژه مشخصی برای خانمهاست و در فارسی میانه، پهلوی و دری «قومها» جمع قوم و «دان» به معنای حافظ است. بنابراین قوماندان به معنای سرور قومهاست. وی اضافه کرد: در قلمرو زبان کتاب دست نخورده است. بسیاری از واژگان، فارسی دری است. گویی نویسنده دارد زبان افغانستان و ایران را بهگونهای ارائه میدهد و فرهنگ را زنده میکند. چون بار کتاب عاطفی است، این واژهها به خوبی خودشان را نشان میدهند.
وی تأکید کرد: کتاب بر پایه زبان نوشته میشود و زبان چیزی جز واژگان نیست و این واژگان هستند که فرهنگ را فربه و زنده میکنند. باید حوزه زبانی زنده شود. مبارز یادآور شد: در حوزه ادبیات، این کتاب سرشار از کنایه است و باید به آن توجه شود. کنایههایی که فضای غربت، جنگ و ظلم به تشیع را بیان میکند. مثلاً «از زیر تیغ ناامنیها جان به در بردن». جناس و کنایهها بار کتاب را از نظر موسیقیایی بالا بردهاند.
