اکبر نبوی، پژوهشگر و منتقد سینما در جلسه نقد و بررسی مستند ۲۱دقیقهای «اربعین» ساخته ناصر تقوایی بر وجوه مختلف این اثر انگشت گذاشت و عنوان کرد: ما با سوءتفاهمی تاریخی درباره واقعه عاشورا در جامعه روبهرو هستیم که از سوی برخی نویسندگان مطرح شده است که از واقعه عاشورا با تعبیر تراژدی یاد میشود، در حالی که عاشورا تراژدی نیست. تراژدی در معنای مصطلح یعنی قهرمانی که کشته میشود و به هدف خود نمیرسد. مثلاً در داستانهای پهلوانی مانند «سهراب و رستم» و «اسفندیار و رستم» که هر دو تراژدیهای بزرگ تاریخی هستند، قهرمانان آن اهدافی بزرگ دارند که به هدفشان نمیرسند و هر دو با مرگی دردناک و دلی غمگین کشته میشوند.
وی توضیح داد: قهرمان عاشورا کشته میشود، اما به همه اهدافش میرسد و آن حفظ کرامت انسان، تضمین آزادگی برای آینده انسان، زندگی با کرامت برای انسان و مجموعهای از این اهداف است که محقق میشود، اما مرگش تلخ و پراندوه است.
نبوی با اشاره به موضوع مستند اربعین ساخته ناصر تقوایی که به عزاداری آیینی مردم بوشهر اختصاص دارد، عنوان کرد: این فیلم در سال۱۳۴۹ در بوشهر ساخته شده است و نشان از آن دارد که مردم بوشهر در زندگی عادی خود با حماسههای کوچک و بزرگ در زندگی روبهرو هستند. در این فیلم کسی که برای روایتگری اصلی انتخاب شده جهانبخش کردیزاده معروف به «بخشو» است؛ کسی که صدای زخمی، اسطورهای و حماسی داشت و این با زندگی و زیست مردم آن منطقه نسبت دارد.
این پژوهشگر سینما با اشاره به آغاز مستند «اربعین» گفت: این فیلم با نمایی از ماکتی از کربلا و شمعها آغاز میشود و گویا سالهاست این عزاداری بوده و همانند فلاشبک این خاطرات مرور میشود، به دمامزنها و سنجزنها میرسد که ویژگی حماسی دارد و این ویژگی را هیچ ابزار عزاداری دیگری ندارد و این اتفاق شگرفی برای یک مستند است. بسیاری از مستندها لحن ندارند، اما این فیلم به شدت لحن دارد. دکوپاژی که تقوایی دارد، دارای لحنی هماهنگ با مردم جنوب و واقعهای است که پس از هزارو ۳۰۰ سال روایت میشود و به شدت حماسی است.
نبوی با بیان اینکه در این فیلم دوربین مأخوذ به حیا رفتار میکند، بیان کرد: گویا اول باید به نوعی اهلیت خود را به این آیین نشان دهد، بعد وارد حریم مردم آن منطقه شود. دوربین در آغاز با فاصله از مردم حرکت میکند و در مسجد و حسینیه مراسم عزاداری شروع میشود، بعد از پلانی از بیرقها، دوربین خود را عقب میکشد و آرامآرام نزدیکتر شده و جزئی از عزاداران میشود تا اینکه در سکانسهای پایانی در کنار عزاداران حضور دارد، گویا آنها هم آن چشم روایتگر را پذیرفتهاند. وی با اشاره به سکانس پایانی این مستند گفت: اگر با یک فیلم رئالیستی یا مستندی گزارشی روبهرو بودیم، این پایانبندی منطق داشت، اما ما با یک فیلم هنری روبهرو هستیم که راز آن هم این است که از هنر اصیل برخوردار است. فیلم با پایان عزاداری به یکباره تمام میشود و فیلمساز هیچ سکانسی به آن اضافه نمیکند که ممکن است به یک کنایه سیاسی اشاره داشته باشد. فیلم «اربعین» جزو آن دسته فیلمهایی است که سهل و ممتنع است و هر کسی نمیتواند مانند آن را بسازد. ساخت این مستند با نگاه زیباییشناسانهای که دارد، به شدت دشوار است.
مستند اربعین ساخته ناصر تقوایی با نمایش در سالن فردوس موزه سینما مورد نقد و بررسی قرار گرفت.
