مهرماه سال گذشته بود که الگوی کشت محصولات کشاورزی پس از دهها سال بلاتکلیفی، در اولین اجلاس سراسری به همین نام در وزارت جهاد کشاورزی رونمایی و سند کشت محصولات استانها در سال زراعی ۱۴۰۱- ۱۴۰۲ با حضور وزیر جهاد کشاورزی ابلاغ شد. طرح الگوی کشت برنامهای است که به کشاورزان کشور توصیه میکند که چه محصولی را در کجا و به چه میزان بکارند و پیشبینی شده براساس آن تحول بزرگی در تولیدات کشاورزی کشور ایجاد شود. با اینکه بسیاری از استانها اعلام کردهاند که طرح الگوی کشت را در دستور کار دارند و در صدد اجرایی کردن آن هستند، اما برخی استانها مثل چهارمحال وبختیاری در عمل قدمهای خوبی در این رابطه برداشتهاند.
با توجه به گستردگی پهنه مرزی ایران و تنوع اقلیمی مناطق گوناگون رسیدن به الگوی کشت مناسبی که از آن بتوان حداکثر بهرهبرداری را از عوامل و نهادهای تولید بهویژه عامل محدود کننده آب بهدست آورد ضرورتی انکارناپذیر است. البته از الگوی کشت تعاریف بسیار موجود است که به نظر میرسد جامعترین این است که «الگوی کشت عبارت است از تعیین یک نظام کشاورزی با مزیت اقتصادی پایدار مبتنی بر سیاستهای کلان کشور، دانش بومی کشاورزان و بهرهگیری بهینه از پتانسیلهای منطقهای با رعایت اصول اکوفیزیولوژیک تولید محصولات کشاورزی در راستای حفظ محیطزیست.»
برهمین اساس در بسیاری از مناطق کشور کشت محصولات زراعی، باغی یا بهرهبرداری از مراتع و جنگلها باید متناسب با پتانسیلهای منطقهای و عوامل تولید باشد و با توجه به محدودیتهای اقلیمی موجود، بیلان منفی آب دشتها و نیاز به پایداری تولید محصولات، مسئولان و فعالان عرصه کشاورزی را ملزم میکند که درجهت روشهای کمک به بهبود سفرههای زیرزمینی آب و افزایش راندمان مصرف آب حرکت کنند.
کاهش آب برها
استان چهارمحال وبختیاری در اجرای برنامههای طرح الگوی کشت توانسته مسیر خوبی را در پیش بگیرد. از جمله کارهایی که در این استان صورت گرفته است اینکه در گروه حبوبات و نباتات علوفهای، انطباق مجموعه کشاورزی چهارمحال وبختیاری با برنامه تغییر الگوی کشت بیش از ۹۷درصد است.
این موضوع را رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان تأیید کرده و با بیان اینکه متناسب با تغییرات اقلیمی نیازهای، غذایی جامعه و وضعیت منابع پایه مثل آب و خاک، ضرورت اجرای اصلاح الگوی کشت در کشور بیشتر شده به «جوان» میگوید: «در استان تعاملات خوبی با کشاورزان ایجاد شده و بر همین اساس در اجرای برنامهها کمترین مشکل را داشتهایم؛ که علاوه بر گروه حبوبات و نباتات علوفهای که بسیار خوب پیش رفته است، در محصولات جالیزی که در زمره تولیدات آب بر محسوب میشوند، آن چیزی که کشت شد نسبت به آن چیزی که در برنامه ابلاغ شد کمتر از ۴۰ درصد بود.»
حسین برزگر با بیان اینکه در برنامهای که در سال زارعی جاری ابلاغ شده متناسب با سطوحی که در استانها وجود دارد و براساس نیازهای غذایی مردم، برای هر استان در ۲۳ گروه محصولات متفاوت مشخص و برنامهای ابلاغ شده، ادامه میدهد: «قانونگذاران و دولت برنامه اصلاح الگوی کشت در کشور را ابلاغ کردند که سال اول با محصولات زراعی آغاز و در سالهای بعد محصولات باغی نیز اضافه خواهد شد.»
به گفته این مسئول، در گروه غلات بیش از ۹۰ درصد از کشت پاییزه سال زارعی جاری در چهارمحال وبختیاری منطبق با برنامه تغییر الگوی کشت در حال برداشت است.
همه چیز فراتر از پیشبینیها
به گفته رئیس سازمان جهاد کشاورزی چهارمحال وبختیاری، برای اجرای برنامه اصلاح الگوی کشت سه برنامه اصلی در حوزه جهاد کشاورزی پیشبینی شده است، اول جهش تولید در دیمزارها که در ۳۱ هزار هکتار از این اراضی با مشارکت ستاد اجرایی فرمان امام (ره) اجرا شد. برنامه دوم که تغییر الگوی کشت محوری بود، توسعه کشاورزی قراردادی بود که در سال اول با کشت گندم آغاز شد و برای سال اول بیش از ۵۰ درصد کشاورزی قراردادی که ابلاغ شده بود محقق شد و موضوع سوم توسعه کشتهای متراکم بود که بیش از ۵۰۰ هکتار مجوز و جواز تأسیس برای متقاضیان صادر شد.
برزگر با بیان اینکه کشت برخی از محصولات همچون برنج که خارج از محدوده استانهای شمالی هستند در بعضی مناطق با ممنوعیت و در مناطق دیگر با محدودیت انجام میشود، میگوید: «برای محصولات قندی همچون چغندر قند، دانههای روغنی، غلات همچون گندم و جو که محصولات اساسی هستند، به جهت تشویق کشاورزان برای تولید محصولات راهبردی، در سامانه پایش کود سطح خدمات افزایش یافت.»
حالا کشاورزان چهارمحال وبختیاری در حوزه نباتات صنعتی مثل سیبزمینی کاری کردهاند که حاصل زحماتشان ۹درصد فراتر از برنامه ابلاغی بود، به طور کلی سطح زیرکشت با برنامه ابلاغی بیش از ۹۲درصد انطباق داشت.
بر همین اساس برای برخی از محصولات مثل سیبزمینی، ذرت، حبوبات به ویژه لوبیا، چون پیشبینی میشد از برنامه ابلاغی فراتر رود سیاستهای محدودکننده ابلاغ شد، برای مثال خدمات در بحث نهادها و کود را برای این محصولات محدودتر شد.
در اجرای برنامه الگوی کشت و تغییر محصولاتی که تا حالا در برنامه کشاورزان بودهاند باید نسبت به تخصیص زمینهای کشاورزی و برنامه کشت یک منطقه به انواع گروه محصولات زراعی و باغی همان منطقه از سوی وزارت جهاد کشاورزی توجه ویژه شود.
همچنین ارائه ترکیب از پیش تعیین شده کشت و آیش برای مجموعهای از گیاهان سازش یافته با محیط در یک منطقه معین و دوره زمانی مشخص الزامی است.
البته این اقدامات باید با سیاستهای دولت و اقتصادی – اجتماعی همسو باشد. از سوی دیگر میزان کشت محصولات کشاورزی در یک منطقه باید با توجه به منابع موجود، قیمت محصولات، هزینههای تولید، عملکرد محصول، نیاز کشور و سیاستهای درست انجام شود و تصمیمگیری در انتخاب گیاهان زراعی یا باغی مناطق مختلف براساس زیر ساختهای موجود، مسائل اجتماعی – اقتصادی و سطح تکنولوژی با حفظ منابع پایه تولید در جهت تأمین نیازهای اساسی کشور باشد.
در مجموع میتوان گفت اجرای الگوی کشت مناسب، امنیت غذایی و پایداری تولید را تضمین میکند و این اقدام برای حفاظت منابع پایه و افزایش بهرهوری عوامل تولید امری ضروری است.
در راستای اجرای الگوی کشت، بهینهسازی الگوی مصرف ضروری است و دسترسی به تولید پایدار در بخش کشاورزی، در ازای بهرهبردرای و بهرهوری مناسب از منابع پایه به شمار میآید.
