خلیج گرگان با ۴۰ هزار هکتار به عنوان یکی از مهمترین زیستبومهای استان گلستان و بزرگترین مخزن آب شیرین متصل به دریای خزر به شمار میآید. خلیجی که به خاطر سوءمدیریتها در سالهای اخیر روزگار سختی را تجربه میکند و به گفته کارشناسان محیطزیست اگر خشک شود با ۲۰ هزار هکتار از زمینهای اطرافش دست به دست هم داده و به ۶۰ هزار هکتار کانون تولید ریزگرد تبدیل میشود. خشک شدن خلیج گرگان و تولید ریزگردهای نمکی از شرق استان مازندران شروع و این توانایی را دارد استانهای گلستان، خراسانشمالی، خراسانرضوی و حتی مناطقی از جنوب کشور ترکمنستان را هم تحت تأثیر قرار دهد.
اگر قرار باشد از بزرگترین خلیج دریای خزر نام برده شود، حتماً تمام نگاهها به سمت خلیج گرگان میچرخد. این خلیج در ضلع غربی استان گلستان قرار دارد و با مساحت حدود ۴۰ هزار هکتار زیستگاه مناسبی برای حیوانات، آبزیان و پرندگان میباشد.
خلیج گرگان کم عمق است، به طوری که با در نظر گرفتن بالاآمدگی آب، حداکثر عمق آن به ۴ متر میرسد، اما ویژگی بارز خلیج گرگان این است که یکی از بزرگترین مخازن آب شیرین متصل به دریای خزر به شمار میآید.
اگر امروز بخواهیم از حال و روز خلیج گرگان بگوییم باید به سراغ مدیرانی برویم که در گذشته با کمکاری و ترک فعل و سوءرفتارهایشان چنان آسیبی به خلیج وارد کردهاند که در آیندهای نه چندان دور باید فاتحه این زیستبوم را خواند.
خشکشدن خلیج گرگان علاوه بر گلستان در مازندران هم تأثیرات منفی زیادی خواهد گذاشت.
این پهنه عظیم میتواند در تأمین رطوبت هوای چندین استان نقشآفرینی کند. تأثیر این زیستبوم در شرایطی در تغذیه سفرههای آب زیرزمینی نیز بسیار بالاست که امروز کارشناسان محیطزیست از تبدیل این منطقه به کانون ریزگردها خبر میدهند. خشکشدن خلیج و تولید ریزگردهای نمکی میتواند از شرق استان مازندران شروع و استانهای گلستان، خراسان شمالی، خراسان رضوی و حتی مناطق جنوبی کشور ترکمنستان را هم به شدت تحت تأثیر قرار دهد.
مرگ پرندگان مهاجر
تا چند سال پیش هر مسافری که به استان گلستان و شهر گرگان سفر میکرد حتماً باید سری به بهشت پرندگان این منطقه یعنی خلیج گرگان و تالاب میانکاله میزد.
این منطقه از لحاظ زیستگاهی اهمیت بینالمللی دارد، چون به خاطر وضعیت مناسب و کیفیت بالای این زیستگاه پرندگان زیادی به این مناطق میآمدند، اما با کاهش سطح آب و خشک شدن خلیج گرگان این کیفیت در حال از دست رفتن است و در حال حاضر نیز سالانه تعداد زیادی از پرندگان به خاطر بروز مشکلات عدیده تلف میشوند، زیرا جریانات آبی وجود ندارد و زیستگاه از کیفیت اصلی خود دور شده است. در کمال تأسف چند سالی میشود که پرندگان به خاطر غریزه و تجربیات گذشته خود از عرضهای جغرافیایی بالاتر به این منطقه مهاجرت میکنند، اما شرایط حاکم بر خلیج و تالاب و نبود زیستگاه مناسب صفحه آخر آنها را رقم زده و دیگر بازگشتی برایشان تعریف نمیکند و در همین جا تلف میشوند.
لایروبیهای بیاثر
به گفته سید ابراهیم میرحسینی، کارشناس محیطزیست، تالاب میانکاله و خلیج گرگان یک تالاب ساحلی است و بخش عمده حیات آن مربوط به تبادل آب بین دریا و خلیج مربوط میشود.
وی با تأکید بر اینکه لایروبی محل اتصال خلیج و دریا به منزله زنده ماندن این زیست بومهاست، به «جوان» میگوید: «مصوبه ستاد ملی احیای تالابها تأکید کرده کانالهای ارتباطی این خلیج لایروبی شود که این اقدام در جهت برقراری این جریانات آبی است و میتواند به احیای خلیج گرگان کمک شایانی کند.»
این کارشناس محیط زیست با بیان اینکه تغییرات اقلیمی را باید به عنوان یکی از دلایل خشک شدن خلیج گرگان و تالاب میانکاله در نظر داشته باشیم، ادامه میدهد: «نوسانات سطح آب خزر از دیگر علل خشک شدن خلیج گرگان است، زیرا بارشها کاهش یافته و میزان تبخیر و روزهای گرم زیاد شده است. از طرفی عدم مدیریت صحیح منابع آبی در حوزه آبریزه میانکاله، یعنی حفر چاههای مجاز و غیرمجازی که در این منطقه حفر شده است، آببندانها و مزارعی مانند پرورش ماهی، رسوبگذاری ایجاد شده در خود خلیج و رودخانهها و انهار منتهی به آن باعث شده که حتی بارشهای رگباری اخیر و آبهای نابهنگامی مانند آبهای سیلابی هم وارد خلیج نشوند.»
میرحسینی به لایروبیهای سازمان حفاظت محیطزیست طی سالهای اخیر هم گریزی میزند و تصریح میکند: «اگرچه سازمان حفاظت محیطزیست حدود ۶۷ کیلومتر از انهار و کانالهای منتهی به تالاب را لایروبی کرده، اما رسوبگذاری هنوز هم از عوامل مهم در خشکشدن این خلیج و تالاب میانکاله است و اگر نخواهند با یک برنامه مدون این کار را در دستور کار داشته باشند، حتماً هزینه زیادی صرف میشود و نتیجهای هم حاصل نمیشود.»
خلیج گرگان، یک مسئله ملی
ماه گذشته استاندار گلستان موضوع خلیج گرگان را یک موضوع بسیار جدی عنوان کرد و میگوید: اگر این خلیج خشک شود محیط زیست و سلامت مردم مورد تهدید جدی قرار میگیرد.
علی محمد زنگانه در جلسه شورای برنامهریزی استان گلستان خطاب به نمایندگان مردم گلستان در مجلس شورای اسلامی و اقبال شاکری عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی که در این جلسه حاضر بودند، تأکید میکند: «خلیج گرگان را باید به عنوان یک مسئله ملی و مهم در نظر داشت، زیرا با خشکشدن آن ۶۰ هزار هکتار کانون ریزگرد نمکی ایجاد میشود.»
ناگفته نماند مسئولان استان گلستان مدعی هستند تا اواخر سال گذشته نزدیک به ۸۰ درصد لایروبی خلیج انجام و کار احیا به خوبی پیش رفته است، اما چرا ۲۰ درصد باقیمانده این همه مشکل ایجاد کرده و راه نفس خلیج را بسته است، سؤالی بیجواب است.
حالا که قرار است خلیج گرگان به یک مسئله ملی تبدیل شده و نمایندگان مجلس هم توجه ویژهای به حفظ و احیای آن داشته باشند، باید با یک طرح و برنامهای درست کارها پیش برود وگرنه از همین امروز باید حال روز دریاچه ارومیه را برای این خلیج هم متصور باشیم.
مبادا ماجرای دریاچه ارومیه که سالها حرف شنید و در نهایت تا پای مرگ پیش رفت و هیچ مسئولی نه توضیحی داد و نه توبیخ شد، برای خلیج گرگان تالاب میانکاله هم تکرار شود.
