توسعه سواحل مکران سالها به دلیل غفلت دولتهای مختلف صورت نگرفته است و دود این ضعف مدیریتی امروز نه فقط به چشم هموطنان سیستانوبلوچستانی بلکه به چشم همه مردم ایران میرود. با خیز کشورهای منطقه برای استفاده از ظرفیتهای اقتصادی خود و تلاش برای مهار اقتصادی «ایران ما»، توسعه این منطقه بیش از پیش ضروری مینماید. «جوان» اخیراً در گزارشی با عنوان «کمربند مهار ایران را باید با «مکران» باز کرد»، به تهدیدها بیتوجهی به مکران و فرصتهای آن در صورت توجه اشاره کرد. وقتی از مکران سخن بهمیان میآید یعنی حدود ۸۰۰ کیلومتر ساحل در جنوب کشورمان که به آبهای آزاد متصل است و طبعاً هر کشوری آرزوی داشتن چنین ظرفیتی را داشته و دارد. البته بندر چابهار نیز که حلقه اتصال شمال اروپا به جنوبشرق آسیا در کریدور شمال- جنوب است در این منطقه قرار دارد و منطقه مکران از هر نظر فرصتی بینظیر برای کشورمان است. از چندی قبل نهادهای پژوهشی میداندار توجه به ظرفیت مکران شده و اقدام به برگزاری جلساتی میکنند تا شاید تلنگری به مسئولان بخش اقتصادی باشد و به توسعه مکران بیش از پیش توجه کنند. البته ستاد توسعه سواحل مکران نیز فعال است ولی بهزعم برخی کارشناسان «ستاد»، امکانات و اختیارات توسعه ندارد بلکه صرفاً میتواند نظرات را منتقل کند. اندیشکده دیپلماسی اقتصادی دانشگاه امام صادق (ع) از جمله نهادهای پژوهشی است که با همکاری سایر بخشها از جمله شورای راهبردی روابط خارجی، مرکز بررسیهای استراتژیک ریاست جمهوری، صندوق توسعه ملی، وزارت «میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی» و... به ابعاد توسعه سواحل مکران میپردازد. فرصتها و چالشهای گردشگری دریایی در توسعه منطقه مکران در پنجمین پیش نشست چهارمین همایش ملی توسعه سواحل مکران (محوریت حکمرانی و تأکید بر دیپلماسی و اقتصاد دریامحور) با موضوع «توسعه گردشگری دریایی در منطقه مکران» به میزبانی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و با همکاری این اندیشکده مورد واکاوی قرار گرفت.
نیروی دریایی بیشتر از وظایف خود در سواحل مکران زیر ساخت ایجاد کرده است
علیاصغر شالبافیان معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی درباره عملکرد نیروی دریایی ارتش در حوزه مکران معتقد است: «نیروی دریایی ارتش بیادعا و مؤثر وظیفه خود را در مکران انجام داده است، اگر نیروی دریایی امنیت را در حوزه مکران تأمین نمیکرد امروزه ما نمیتوانستیم درباره گردشگری صحبت کنیم. نیروی دریایی بیشتر از وظایف خود در سواحل مکران زیر ساخت ایجاد کرده است. باید بررسی کنیم که مشکلی وجود دارد که با وجود همایشهای متعدد و برنامه و پژوهشها در این حوزه اتفاق در خوری نمیافتد و فرامین رهبر معظم انقلاب محقق نمیشود، دیگران از ظرفیتهایی که نداشتهاند استفاده میکنند ولی ما نمیتوانیم از ظرفیتی که داریم به خوبی استفاده کنیم، پژوهشهای متعددی در تمام حوزهها صورت گرفته مثل پتروشیمی، دریانوردی و... ولی باید حوزه توسعهای در سواحل مکران را مشخص کنیم که در کدام بخش قرار است توسعه داده شود و مثل جزیره کیش نباشد که توسعه بدون برنامه اتفاق افتاده. مثلاً در یک قسمت نفت و صنایع مرتبط و در جایی دیگر گردشگری و امروزه به علت اینکه الگوی مشخصی نداشته است دچار مشکل شده است».
مشوقهای لازم برای گردشگری مکران باید ایجاد شود
شالبافیان میگوید: «باید ببینیم در مکران ما چه چیزی را میخواهیم و اولویتبندی خود را مشخص کنیم و همگونی و تجانس آن را پیدا کنیم، در حوزه توسعه باید مشخص باشد کجا چه چیزی را توسعه میدهیم و اگر این مشخص نشود ما اعوجاج در حوزه توسعه خواهیم داشت، برای توسعه باید گفتمان آنرا ایجاد کنیم و دربارهاش بحث و بررسی میشود ولی الزاماً هر پژوهش توسعهای قابلیت تبدیل به طرح توسعه را ندارد. برای ایجاد توسعه گردشگری قبل از هر چیزی باید موانع سرمایهگذاری رفع شود تا انگیزه برای ایجاد زیر ساخت ایجاد شود، با فشار سرمایهگذار است که منابع محدود دولتی را به سمت توسعه زیر ساخت ببرد و این فشار زمانی اتفاق میافتد که بخش خصوصی بخواهد به سمت جایی برود ولی در سواحل مکران این خواست وجود ندارد، در هر حال عده زیادی هستند که بخواهند تفرج گاههای ساحلی ایجاد کنند ولی نمیتوانند، چون موانع قانونی اجازه استفاده از حریم ساحل را نمیدهد».
ضرورت حذف موانع قانونی توسعه مکران
معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی تصریح میکند: «باید موانع قانونی برای توسعه گردشگری را حذف کنیم بعضی از قوانین قدیمی هستند و امروزه نیاز به بازنگری در آنها وجود دارد، باید قوانین و آییننامههای متناسب با منطقه تعریف شود و ساختاری باشد که سرمایهگذار بلاتکلیف نباشد، برای توسعه گردشگری باید موانع رفع شود و مشوقهای لازم ایجاد شود و امتیاز ویژهای به آنها داده شود و باید زیر ساختهای لازم برای گردشگری ایجاد شود، باید در حوزه مکران از خود بپرسیم که اولویت ما چه چیزی است و برای آن چه مشوقی را در نظر میگیریم. از نظر اقتصادی گردشگری نه تنها لازم بلکه ضروری است و میتواند به تضمین و تأمین امنیت کشور کمک کند».
آمادگی نیروی دریایی ارتش برای کمک توسعه مکران
علیرضا حامدی مشاور فرماندهی نیروی دریایی ارتش نیز میگوید: «انتقال فرهنگ و تمدن ایرانیان بیشتر از طریق دریا بوده است، در سواحل مکران ما آمادگی داریم که به سرمایه گذاران و کسانی که میخواهند در بحث هتل داری فعالیت کنند، خدمات بدهیم»
ضرورت ایجاد مزیت رقابتی سرمایه گذاران
همچنین علیرضا محمدی معاون لجستیک نیروی دریای ارتش معتقد است: «در بحث گردشگری امنیت و آسایش دو مسئله بسیار مهم است، نسخههایی که در اتاقهای دربسته گرفته میشود به درد استفاده در موقعیت واقعی نمیخورد، نیروی دریایی از سالهای گذشته سعی کرد که شعارها را به واقعیت تبدیل کند وخانواده این نیرو در این سواحل شروع به زندگی کردند، در این منطقه توسعه پایدار به صورت متوازن ایجاد شود و دولت باید با ایجاد مزیت رقابتی سرمایه گذاران را به این منطقه هدایت کند».
حرکت به سمت اقدامات کوچک و هوشمندانه
سهراب صادق معاون طرح وبرنامه نیروی دریایی ارتش نیز میگوید: «درسواحل مکران نیروی دریایی تمام تلاش خود را برای خدمت به مردم انجام داده است و سعی کرده است که حداقل امکانات برای مردم را ایجاد کند تا همدلی و همکاری در آن منطقه ایجاد شود باید اقدامات کوچک و هوشمندانه را در آن منطقه انجام دهیم».
هدفگذاری برای توسعه ماندگار
محمد سلطانآبادی معاون منابع انسانی نیروی دریایی نیز تأکید میکند: «اصل ما در این منطقه توسعه ماندگار است ما نیروهای خود با فرهنگهای مختلف را به این منطقه میفرستیم که هرکدام آنها به نوعی مبلغ این منطقه در مناطق زندگی خود میشوند، هزینه زندگی در این منطقه بسیار زیاد است برای یک بیماری باید به تهران یا بندرعباس بروند، جادهها در این منطقه بسیار باریک و همه دوطرفه است و میزان تصادف در این منطقه بالاست».
مکران؛ نیازمند نگاه ویژه
نادر جعفری عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق (ع) خاطرنشان میکند: «باید از خود بپرسیم با توجه به پژوهشهایی که شده است مشکل گردشگری مکران چیست و چرا این منطقه توسعه پیدا نکرده است، در کشور ما به گردشگری به چشم یک حوزه هزینه بَر نگاه میشود در صورتی که باید به چشم حوزه سرمایهگذاری به آن نگاه کرد که میتواند ارزشهای ما را انتقال بدهد».
سواحل مکران، محل تلاقی ۴ تمدن بزرگ
مرتضی رضوانفر عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی نیز میگوید: «سواحل مکران محل تلاقی چهار تمدن بزرگ است که بر مناطق مختلف از آفریقا تا چین تأثیر گذاشته است، اما واقعیت امروز در مکران این است در این منطقه صفهای طولانی بنزین، صف کپسول گاز، نبود آب لولهکشی، قاچاق، جادههای خطرناک و باریک که یک بانده، مدیران غالباً پروازی و کارگران غیر بومی وجود دارد. در این منطقه نمیشود باستان شناسی زیر آب انجام داد، چون منطقه نظامی است که همکاری نیروی دریایی به علت داشتن غواص ماهر را برای کاوش زیر آب نیاز است، با ایجاد مناطق گردشگری میشود در این مناطق امنیت را ایجاد کرد».
امکان رونق برونسپاری شرکتها
مرتضی قورچی عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی تأکید میکند: «جهان امروز یک جهان شبکهای است و شیوه تولید دگرگون شده است. میتوانیم با ایجاد مناطق آزاد گردشگری و مناطق ویژه اقتصادی، سرمایهگذاری از کشورهای دیگر را در این منطقه جذب کنیم و برون سپاریهای شرکتهای بزرگ را نیز در این مناطق رونق دهیم».
توسعه مکران، اولویت ایران
محمدحسین خدادوستی کارشناس میز همسایگان اندیشکده دیپلماسی اقتصادی دانشگاه امام صادق (ع) به «جوان» میگوید: «مبتنی بر اسناد بالادستی جمهوری اسلامی ایران همچون سیاستهای کلی برنامه چهارم، پنجم و ششم توسعه، سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی، سیاستهای ابلاغ شده توسط مقام معظم رهبری و سند چشمانداز ۱۴۰٤، سواحل مکران در رشد و توسعه اقتصادی کشور دارای اهمیت راهبردی است. از نظر جغرافیایی، ساحل مکران به خط ساحلی ایران در محدوده دریای عمان اطلاق میشود در همسایگی کشورهای پاکستان، امارات متحده عربی و عمان است. هرگونه تغییر و تحول سیاسی و اقتصادی در سواحل مکران، میتواند کشورهای منطقه را تحت تأثیر قرار دهد. بیشترین خط ساحلی مکران در استان سیستان وبلوچستان قرار دارد. تنها بندر اقیانوسی ایران، یعنی چابهار، در منطقه سواحل مکران قرار گرفته است. نام این خط ساحلی در کتابهای تاریخی بسیار قدیمی هم آمده است و نام آن با تجارت و دریانوردی ایران گره خورده است. سواحل مکران علاوه بر اهمیت استراتژیک و اهمیت اقتصادی، از نظر مؤلفه امنیت انرژی، به موجب دسترسی به حوزههای استخراج نفت و گاز و همچنین پالایشگاههای انرژی در منطقه جنوب کشور، دارای مزیت راهبردی است».
اهمیت کریدور شمال – جنوب
وی میافزاید: «تأثیر حملونقل بر توسعه پایدار و رشد اقتصادی به دغدغه سیاستگذاران و اقتصاددانان عرصه بینالملل تبدیل شده است. تأثیر اتصال متقابل حملونقل بینالمللی بر کیفیت رشد اقتصادی کشورها بسیار حائز اهمیت است. توسعه خط ترانزیت در همه انواع مذکور، جهت افزایش سطح صادرات و واردات کاهش هزینهها بسیار مهم است. زیر ساختهای حملونقل نقش اساسی در تسهیل رشد اقتصادی یک منطقه دارد. خط ترانزیت دریایی چین به بندر چابهار و همچنین طرح کریدور شمال – جنوب میتواند بر رشد و توسعه اقتصادی سواحل مکران تأثیر بسزایی داشته باشد».
اهمیت سطح صنعت نفت و انرژی
خدادوستی تصریح میکند: «مؤلفه دسترسی به انرژی بهعنوان یکی از محورهای مهم در جهت رشد و توسعه اقتصادی یک منطقه، اعم از شهر و کشور در عرصه بینالملل محسوب میشود. سطح دسترسی به انرژی بهعنوان مؤلفه پایدار جهت اشتغال، تولید، بهرهوری و توسعه منابع انسانی بر رشد اقتصادی یک منطقه تأثیر مستقیم دارد. منطقه سواحل مکران به موجب دسترسی به حوزههای استخراج نفت و گاز، همچنین پالایشگاههای انرژی در منطقه جنوب کشور، دارای مزیت راهبردی است».
صنعت گردشگری
وی میافزاید: «در سطح جهانی، سهم مستقیم سفر و گردشگری در تولید ناخالص داخلی تقریباً ۵/٨ میلیارد دلار امریکا در سال ٢٠٢١ بوده است. با توجه به سودآوری این صنعت، بسیاری از کشورها انگیزه سرمایهگذاری در سیاستهایی را دارند که به توسعه صنعت گردشگری کمک میکند. سواحل مکران، دارای جاذبههای متنوع ساحلی، فرهنگی، تاریخی در مؤلفه گردشگری در راستای افزایش سطح مبادلات فرهنگی، ایجاد اشتغال، درآمد و افزایش سطح آگاهی مردم به منطقه سواحل مکران است».
صنعت حمل و نقل دریایی
این کارشناس خاطرنشان میکند: «صنعت حملونقل دریایی بهعنوان یکی از انواع لجستیک، با متصل ساختن بازارها در سطح جهان و حمل ٩٦درصد از محمولههای تجاری با هزینه پایین در مقایسه با ارزش کالا، یکی از پرکاربردترین انواع حملونقل است. صنعت دریایی پتانسیل تحقق نقش حیاتی در افزایش رقابتپذیری در سطح جهانی، تنوع بخشیدن به شرکای تجاری – بهویژه از طریق تأمین و دستیابی به بازارهای نوین، توسعه مشارکتهای استراتژیک، افزایش سطح درآمد حاصل از صادرات نفت و گاز با یافتن مشتریان راهبردی جدید، افزایش سطح صادرات پتروشیمی و افزایش صادرات فرآوردههای نفتی را دارست. با این حال، از نظر شاخصهای ارتباطات دریایی، رتبه جهانی در میان کشورهای دارای مرزهای ساحلی و همچنین دادههای ستانده بانک مرکزی در سالهای ۱۳۷۸، ۱۳۸۳ و ۱۳۸۹ نشان میدهد که این بخش میتواند نقش پیش روندهای در روند توسعه کشور داشته باشد».
جذب سرمایهگذاری خارجی
وی تصریح میکند: «یکی از راههای متداول جهت توسعه و رشد یک منطقه، استفاده از دانش فنی و تواناییهای مالی کشورهای خارجی است. اصطلاح سرمایهگذاری در علم اقتصاد، به معنای مصرف دارایی، تلاش، پول و زمان در زمینهای است که امید و احتمال کسب سود و منفعت بیشتر در یک بازه معین نسبت به آنچه که در ابتدا صرف شده است؛ وجود دارد. به طور معمول، هدف از سرمایهگذاری خلق ثروت است. این امر میتواند به موجب ورود سرمایهگذاری مستقیم خارجی تحقق یابد. استفاده از این ابزار نه تنها برای کشورهای در حال توسعه بلکه برای کشورهای توسعهیافته حیاتی به نظر میرسد. سواحل مکران، به موجب پروژه کریدور شمال جنوب، همسایگی با کشور پاکستان، دسترسی به آبهای آزاد از ظرفیت مطلوب جهت جذب سرمایهگذاری خارجی در زمینه توسعه زیرساختهای حمل ونقل اعم از ریلی، جادهای، دریایی و هوایی برخوردار است».
جمع بندی
مطالعات صورتگرفته در موضوع توسعه اقتصادی سواحل مکران نشان میدهد که این حوزه پژوهشی کمتر موردتوجه مراکز تحقیقاتی و سیاستگذاری جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته است. ایران به عنوان یک بازیگر مهم منطقهای، ابتکار عمل را جهت تعامل با همه کشورهای همسایه و ارتقای پتانسیل ترانزیتی چابهار در دست گرفته است. مبتنی بر مؤلفه اقتصادی، سواحل مکران به موجب صنعت گردشگری، صنعت حملونقل دریایی و صنعت نفت و انرژی دارای اهمیت راهبردی است. از سوی دیگر، پروژه کریدور شمال جنوب، همسایگی با کشور پاکستان، دسترسی به آبهای آزاد از ظرفیت مطلوب جهت جذب سرمایهگذاری خارجی است. از نظر مؤلفه امنیتی و نظامی، سواحل مکران به موجب دسترسی به آبهای آزاد، اشراف بر تنگه هرمز در سطح کلان جهت پیشبرد عملیاتهای اطلاعاتی و نظامی جمهوری اسلامی ایران حائز اهمیت است.
پیشنهادات توسعه منطقهای مکران
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در گزارشی با عنوان «بررسی مزیتهای منطقهای سواحل مکران با رویکرد اقتصاد مقاومتی» برای توسعه منطقهای ناحیه ساحلی مکران چند پیشنهاد مطرح کرده است:
۱. ساماندهی، توزیع و انتقال آب همراه با اولویتبندی در بخش شرب، تجارت و صنعت و با توجه به کمآبی منطقه و تجربه چندین ساله و نیز معضل آب در ناحیه مکران، حفظ اراضی کنونی کشاورزی، حفظ و بهینهسازی و تغییر الگوی کشت در منطقه.
۲. بدون اطمینان از میزان حقابه و وضعیت آب کشاورزی در سالهای آتی امکان هرگونه برنامهریزی برای بیش از یک فصل مشکلساز خواهد بود؛ بنابراین پیشنهاد میشود در تکمیل زیرساختها و تجهیز شدن به سیستم مدرن آبیاری و الگوی کشت، دقت و مطالعه لازم به عمل آید. این کار برای بخش کشاورزی میتواند علاوه بر حفظ اراضی کشاورزی، به اشتغال پایدار در این بخش کمک کند.
۳. به دلیل بارش ابرهای بارانزای غیرفصلی در مناطق پاییندست سدهای منطقه، با روشهای صحیح تغذیه مصنوعی و آبخوانداری به تقویت سفرههای زیرزمینی و میزان ذخیره آب منطقه پرداخته شود.
۴. بهکارگیری منابع ارزان و در دسترس و برنامهریزی دقیق و استفاده از تکنولوژیهای مدرن و سرمایهگذاری در بخش آبشیرینکنها، آب دریا بهطور تلفیقی در طرحهای اقتصادی (شرب، تجارت، صنعت و کشاورزی گلخانهای) استفاده شود.
۵. مصرف بهینه آب و الگوی کشت با تقویت و واگذاری توزیع نهادهها و تقویم کشت با همکاری تعاونیهای کشاورزی مورد حمایت کشاورزان بومی.
۶. راه اندازی هنرستان کشاورزی باهوکالت برای جذب و آموزش دانشآموزان روستایی و تبادل دانشجو با کشورهای هند و پاکستان در جهت توسعه پایدار کشاورزی.
۷. توجه به شهرکهای پرورش دام و طیور و آبزیان در هر سه شهرستان.
۸. از زیربناهای اقتصاد سواحل مکران، فعالیت صید و صیادی است. باید توجه داشت که بهرغم اشتغال قابل توجهی از جمعیت منطقه در این بخش، اما بخش شیلات از کارآیی چندانی برخوردار نیست. علت این مهم مسائل آموزشی، فرهنگسازی، مسئله بیمه و تجهیزات است که باید در ارتقای این موارد سازمان شیلات نقشآفرینی کند.
۹. در سواحل مکران چند اسکله صیادی وجود دارد که تماشای لنجها و قایقهای ماهیگیری و صیادان دریادل که در حال صید ماهیهای گوناگون مانند ماهی شیر، شوریده، حلوا و سنگسر و شاه میگوها هستند، دیدنی و خاطره انگیز است و میتواند در جذب گردشگر کمک شایانی به اقتصاد منطقه کند و باید در صنعت گردشگری مورد توجه قرار گیرد.
۱۰. با توجه به اقتصاد دریامحور و فعلیت بخشیدن به توانهای محیطی آن به بررسی قابلیتهای ناحیهای آن به صورت آمایش سرزمین شناسایی فرصتهای شغلی سواحل مکران انجام شود که این امر میتواند با استفاده از مراکز دانشگاهی و بخش خصوصی و در قالب تشکیل کمیتههای تخصصی در زمینه قابلیتهای توسعه منطقه مکران پیگیری شود.
حمایت صندوق توسعه ملی از صندوق توسعه مکران
مهدی غضنفری رئیس هیئت عامل صندوق توسعه ملی در ششمین پیش نشست چهارمین همایش ملی توسعه سواحل مکران با تأکید بر اینکه صندوق توسعه ملی همیشه پشتیبان توسعه منطقه مکران بوده است، گفته بود «این صندوق تاکنون ۱/۱ میلیارد دلار در این منطقه سرمایهگذاری کرده و آمادگی دارد در صورتی که دولت تصمیم به تأسیس صندوق توسعه مکران بگیرد صندوق توسعه ملی هم عضوی از آن باشد». وی با بیان اینکه صندوق توسعه ملی پروژههایی که ارزش افزوده دارند را در اولویت خود قرار میدهد، عنوان کرده بود: «نگرانیهایی در مورد تلاش کشورهای همسایه وجود دارد که صددرصد درست است. در کنار اینکه فضای همسایگی باید با احترام حفظ شود، باید رقابت جدی هم وجود داشته باشد و به دلیل همسایگی از منافع ملی نگذریم. البته تلههایی در حکمرانی وجود دارد که ممکن است باعث شود در رقابت به اندازه کافی پیش نرویم. باید مراقب باشیم اسیر بلدم بلدم نشویم». رئیس هیئت عامل صندوق توسعه ملی تصریح کرده بود: «باید بپذیریم گاهی در دنیا بیشتر از ما بلد هستند و نباید ناراحت شویم، بلکه باید از مشاورههای آنها استفاده کنیم.
این موضوع که هرکس از کشور توسعه یافته میآید قصد استعمار ما را دارد توهمی است که بعد از انقلاب با آن مواجه هستیم و باید اصلاح شود. البته خباثتهایی علیه جمهوری اسلامی وجود دارد، اما اینکه بگوییم نباید از تکنولوژی استفاده کنیم زیادهروی است». غضنفری با تأکید بر اینکه مفهوم دیپلماسی مشارکت دیگر کشورهاست، گفته بود: «نباید طوری شود که ۱۰ سال دیگر بگوییم سرمایهگذاری صندوق توسعه ملی در مکران هیچ نتیجهای نداشت». به گفته وی اگر در توسعه سواحل مکران همراه سرمایهگذار داخلی سرمایهگذار خارجی وجود ندارد با مشکل مواجه خواهیم شد». غضنفری با بیان اینکه چند تله در زمینه توسعه وجود دارد، تأکید کرده بود: «تله نخست توهم بیکرانگی منابع صندوق توسعه ملی است. در حالی که منابع صندوق محدود است و گاهی ممکن است ورودیها کمتر از خروجیها باشد. تله بعدی این است که گاهی آنقدر مسئولان در امور جاری غرق میشوند که فرصت پرداختن به موضوع توسعه مکران را ندارند از طرف دیگر خوددانش پنداری در برخی مقامات وجود دارند و گمان میکنند به دانش بیشتر نیاز ندارند». رئیس هیئت عامل صندوق توسعه ملی با تأکید بر اینکه نباید انبوه منابع خدادادی را ثروت فرض کرد، گفته بود: «تله بعدی ثروت دانستن منابع خدادادی است، در حالی که این منابع سرمایه هستند و باید به کار گرفته شوند تا به ثروت تبدیل شوند. تله بعدی شمردن سود سرمایهگذار است، زمانی که از سرمایهگذار داخلی و خارجی کمک میگیریم نباید به دلیل سودی که میبرد همکاری را لغو کنیم».
