جو بایدن، رئیسجمهور امریکا با حمله روسیه به اوکراین این فرصت طلایی را به دست آورد تا برخلاف سیاست انزواگرایانه سلفش، دونالد ترامپ و شعار «اول امریکا»ی او و بعد از خروج فاجعهبار امریکا از افغانستان، بتواند رهبری جناح غرب را برای مقابله با روسیه به دست بگیرد. شاید آلمان و فرانسه در روزهای نخست این جنگ تمایلی برای پیوستن به این جناح نداشتند و در مسائلی نظیر خط لوله گازی نورداستریم ۲ یا تحریم بانک مرکزی روسیه مخالفتهایی داشتند، اما در نهایت، مجبور به تبعیت از امریکا شدند، با این حال فشارهای امریکا نتوانست قاره آفریقا را به این جناح بکشاند. برای مثال، اکثر کشورهای آفریقا به تعلیق عضویت روسیه در شورای حقوق بشر رأی ممتنع دادند. جو بایدن در جریان تماس تلفنی با سیریل رامافوسا، رئیسجمهور آفریقای جنوبی بر «نیاز به یک واکنش روشن و متحد بینالمللی به تجاوز روسیه به اوکراین تأکید کرد»، اما این فشار بایدن نتیجهای نداشت و آفریقایجنوبی هم رأی ممتنع داد. آیا این رأی به معنای حاشیهنشینی آفریقا در برابر رویارویی شرق و غرب است یا دلایل دیگری هم وجود دارد؟
جنگ بین فیلها
جین یوس الیویر، تحلیلگر نیوزویک به یک ضربالمثل آفریقایی اشاره میکند که میگوید: «وقتی که فیلها میجنگند، این علفها هستند که له میشوند.» این ضربالمثل میتواند دلیلی برای رأی ممتنع کشورهای آفریقایی در سازمان ملل برای محکومیت حمله روسیه به اوکراین باشد. به عبارت دیگر، کشورهای آفریقایی این جنگ را جدالی بین روسیه و امریکا میبینند و جانبداری از یکی از این دو در نظر این کشورها حکم همان علفی را دارد که در زیرپای یکی از این دو طرف قدرتمند له میشود. حمله روسیه به اوکراین و جنگی که پیش آمده از این طرز تلقی آفریقایی به معنای جنگی در منطقهای به دور از حوزه منافع کشورهای آفریقایی است و دخالت در این جنگ و جانبداری از یک طرف درگیری نتیجهای جز لطمه به منافع کشورهای آفریقا ندارد. اگر امریکا شریک اول تجاری بسیاری از کشورهای آفریقایی است، روسیه نیز تأمینکننده تسلیحات بسیاری از آنهاست و کشورهایی نظی سودان، جمهوری آفریقای مرکزی، مالی و کنگو امنیت خود را مدیون روسیه و شرکت خصوصی واگنر هستند که توسط روسیه حمایت میشود و به همین جهت است که این شرکت در اوکراین و برای روسیه میجنگد. لیندسی توماس گرینفیلد، سفیر امریکا در سازمان ملل خشم امریکا را در مورد رأی ممتنع کشورهای آفریقایی با این حرف نشان داد: «شما نمیتوانید در حاشیه بایستید و نظارهگر تجاوزی باشید که ما وقوع آن را در اوکراین میبینیم و بگویید ما در مورد آن بیطرف میمانیم.» با این حال، او متوجه نیست کشورهای آفریقایی نمیتوانند با جانبداری از غرب متحمل هزینهای بشوند که احتمال دارد از سوی روسیه و متحدانش به آنها وارد شود، گذشته از اینکه جانبداری از غرب برای بسیاری از آفریقاییها به معنای جانبداری از جناحی است که نه تنها سابقه سیاه استعماری دارد بلکه حتی در همین جنگ نیز نشان داد همان رویکرد استعماری را نسبت به آفریقاییها دارد.
نگاه استعماری غرب
وقتی که حرف از استعمار و تجربه تلخ آفریقاییها از این پدیده شوم غربی زده میشود، لازم نیست به گذشتههای دور و زمانی اشاره شود که استعمارگران اروپایی، آفریقاییها را برای بردهداری به غل و زنجیر میکشیدند. شکی نیست نحوه عمل غرب در جریان جنگ داخلی لیبی در سال ۲۰۱۱ برای سرنگونی سرهنگ معمر قذافی و هرج و مرج بعد از آن چیزی جز شیوه استعماری غرب نبود. در واقع، اتحادیه آفریقا در آن زمان طرح صلحی را ارائه کرده بود تا با برقراری آتشبس بین نیروهای قذافی و مخالفان، روند گفتگو آغاز شود و حتی جاکوب زوما، رئیسجمهور وقت آفریقای جنوبی که برای میانجیگری به طرابلس در لیبی رفته بود، نه تنها موافقت قذافی با این طرح را اعلام کرد بلکه حتی احتمال برکناری قذافی از قدرت را نیز منتفی ندانست. این طرح میتوانست ماجرای لیبی را به نحو مسالمتآمیزی به پایان برساند، اما مداخله غرب و حمایت ناتو از مخالفان باعث شد طرح صلح اتحادیه آفریقا ناکام بماند و موهبت به اصطلاح آزادی غربی برای لیبی جز کشتار و ویرانی چیز دیگری نبود که تا به امروز ادامه داشته است. مداخله سربازان فرانسوی در مالی و ساحل عاج نیز نمونههای دیگری از رویکرد مداخلهجویانه و استعماری غرب در آفریقاست. گذشته از مثالهای بسیار، نحوه رفتار با دانشجویان آفریقایی فراری از جنگ در اوکراین نیز نشان داد غرب کماکان آفریقا و شهروندان آن را با همان نگاه تحقیرآمیز استعماری میبیند. اکسل یکی از همین دانشجویان است که در رشته کامپیوتر کییف درس میخواند و در مورد رفتار تبعیضآمیز علیه او به یورونیوز گفت: «مرزبانان با ما رفتاری خشن و پرخاشگرانه داشتند و به ما توهین میکردند. ما هم اصرار داشتیم که انسان هستیم و زندگی ما نیز اهمیت دارد.» به این جهت است که روزنامه گاردین نیجریه در سرمقاله خود از خشنودی جهان نسبت به رفتار غیرانسانی با آفریقاییهای گرفتار در جنگ اوکراین گفت و اینکه نحوه عمل رهبر آفریقا واکنشی است به این نوع رفتار.
چین یا روسیه
هر چند امریکا بر کشورهای آفریقایی فشار میآورد تا علیه روسیه موضع محکمی بگیرند، اما مسئله اصلی این است که آیا روسیه تنها دلیلی است که کشورهای آفریقایی برای از دست ندادن حمایت این کشور تن به این درخواست امریکا نمیدهند. واقعیت اقتصادی و روابط تجاری این کشورها نشان میدهد آنها دستکم به لحاظ اقتصادی چنین انگیزهای ندارند، زیرا مهمترین رابطه تجارت خارجی قاره آفریقا در وهله نخست با چین است و هند و امریکا بعد از آن و در رتبه دوم و سوم قرار دارند و روسیه با تراز تجاری حدود ۲۰ میلیارد دلاری با آفریقا در سال ۲۰۲۱، فاصله زیادی با این کشورها دارد. در واقع، روسیه به جز تسلیحات و انرژی چندان نقش پررنگی در دیگر عرصههای اقتصادی آفریقا ندارد، با این حال نباید موضع به نسبت جانبدارانه چین از روسیه حتی در مورد حمله آن به اوکراین را نادیده گرفت. در واقع چین حاضر نشده است به جبهه غرب علیه روسیه بپیوندد و حتی امریکا نگرانی جدی دارد از اینکه حمایت اقتصادی چین از روسیه باعث بیاثر شدن تحریمها علیه روسیه شود. به این ترتیب، چین به عنوان شریک اول تجاری آفریقا نقش قابل توجهی در رأی کشورهای آفریقایی دارد تا جایی که به قول نوسموت گباداموسی، تحلیلگر فارین پالیسی «رأی ممتنع برای این کشورها لزوماً به معنای جانبداری از موضع روسیه نیست بلکه همراهی با موضع چین است.» به این ترتیب، نفوذ چین در آفریقا خود را در آرای ممتنعی نشان داده است که کشورهای این قاره به قطعنامههای مورد حمایت امریکا دادهاند و باید گفت این میزان نفوذ به معنای آن است که چین، امریکا را در آفریقا به طور کامل عقب زده و حالا پکن است که هدایت آرای کشورهای آفریقایی را به دست دارد تا واشنگتن.
با توجه به دلایل مختلفی که کشورهای آفریقایی دارند، نباید متعجب از این شد که آنها چندان رغبتی نداشته باشند در جنگ روسیه با اوکراین وارد جبهه غرب شوند. عدمانگیزه کافی و حتی خطر از دست دادن منافع قابل توجه ملی به خصوص منافع مربوط به امنیت ملی، سابقه استعماری غرب نسبت به آفریقا که حتی در جریان این جنگ نیز نگاه استعماری غرب به شهروندان آفریقایی دیده شد و نفوذ قابل توجه اژدهای چین در قاره آفریقا دلایل قابل توجه کشورهای آفریقایی است که بنا بر این دلایل، ترجیح دادهاند در حاشیه بمانند تا متحمل کمترین آسیب از جنگ در اروپا شوند.
