با تداوم بحران امنیتی بیسابقه در اروپا و تشدید عملیات نظامی روسیه در اوکراین، فشارهای تحریمی غرب علیه روسیه وارد مرحله جدیدی شده است. اروپا و امریکا در کنار دیگر شرکای خود در بلوک غرب جنگی تحریمی علیه روسیه به راه انداختهاند. امریکا، کانادا، انگلیس و اتحادیه اروپا بانکهای روسیه را از سیستم سوئیفت جدا کردند. «اورزولا فون درلاین» رئیس کمیسیون اروپا گفته است که اتحادیه اروپا همراه با امریکا و دیگر شرکای غربی قصد اعمال تحریمهای بیشتری علیه روسیه را دارند که شامل قطع کردن دسترسی شماری از بانکهای روسیه به سیستم سوئیفت میشود و کاخ سفید هم همگام با اتحادیه اروپا و برخی متحدان غربی خود از اخراج برخی بانکهای روسیه از سوئیفت حمایت میکند. «سوئیفت» نقشی اساسی در مبادلات بین بانکی درسطح جهانی ایفا میکند و جهت ارسال و دریافت هرگونه پیام ارزی در بین واحدهای ارزی بانکهای داخل یک کشور و بانکهای خارج مورد استفاده قرار میگیرد. قطع دسترسی بانکهای روسیه به این سیستم موجب عدم امکان ارتباطات بین بانکی شده و اختلالی جدی و گسترده در مسیر تبادلات اقتصادی و تجاری و نیز فروش حاملهای انرژی به ویژه گاز برای روسیه ایجاد میکند. البته مقامات روسی اعلام کردهاند که از قبل خود را آماده سناریوهای تحریمی غرب کردهاند. با این حال تبعات این اقدام غربیها برای اقتصاد و تجارت و حوزه انرژی روسیه جدی خواهد بود. تحلیلگران غربی میگویند محروم کردن روسیه از دسترسی به شبکه سوئیفت مانند گزینه اتمی در پاسخ به حمله روسیه به اوکراین است.
مسکو از مدتها قبل تدابیری برای به حداقل رساندن اقدامات تحریمی بیسابقه غرب در پیش گرفته است. روسیه ۶۴۰ میلیارد دلار ذخایر ارزی داشته و طی یک سال اخیر وابستگی خود را به دلار به شدت کاهش داده و در عین حال روابط اقتصادی و تجاری خود را با چین گسترش داده است. در عین حال انتظار میرود که اقدامات تنبیهی خود را علیه اتحادیه اروپا آغاز کند. اتحادیه اروپا حدود ۴۰ درصد گاز و یک چهارم نفت خود را از روسیه دریافت میکند. در واقع روسیه بزرگترین تأمینکننده انرژی اتحادیه است. این موقعیت غالب در بازار انرژی اروپا، به رغم تلاش برای کاهش آن، همچنان حفظ شده است. کشورهای اتحادیه اروپا برای گرم کردن منازل شهروندان خود، تولید برق و مصارف صنعتی به روسیه وابسته هستند و در کوتاهمدت و میانمدت، چارهای جز ادامه این وابستگی ندارند. البته روسیه نیز بزرگترین فروشنده گاز به اروپاست و درآمد صادرات آن اهمیت زیادی برای مسکو دارد، ولی اگر روسیه قادر به دریافت ارز حاصل از فروش گاز و نفت نبوده و همچنین به واسطه تحریم سوئیفت قادر به مبادلات بین بانکی برای تأمین نیازمندیهای خود نباشد در این صورت میتوان پیشبینی کرد که از ابزارهای در اختیار خود برای تحت فشار قرار دادن غربیها استفاده کند. افزایش بهای نفت و گاز با کاهش عرضه این دو حامل انرژی، تأثیرات تورمی مستقیمی در کشورهای غربی به ویژه امریکا دارد.
نگرانی غرب
به رغم موضع به ظاهر قاطعانه درباره تحریم همهجانبه و بیسابقه روسیه، اما به نظر میرسد که کشورهای غربی درباره تبعات منفی اعمال این تحریمها بر خود این کشورها ارزیابی درستی نداشتهاند. برلین اذعان کرده است که تحریمهای غرب ضد روسیه بر اقتصاد آلمان تأثیر منفی میگذارد. «روبرت هابک» معاون صدراعظم و وزیر اقتصاد آلمان گفته است که برلین به گاز روسیه وابسته است. روسیه ۴۰ درصد گاز کشورهای اروپایی را ارائه میکند. آلمان به عنوان بزرگترین اقتصاد اروپا، حدود ۵۰ درصد از نیازهای گازی خود را از روسیه تأمین میکند. اشاره این وزیر آلمانی به واکنشهای متقابل احتمالی روسیه به ویژه قطع یا کاهش شدید صادرات گازی به اروپا به ویژه آلمان است. ضمن اینکه برلین از شرکای تجاری اصلی مسکو در اروپا بوده و با اعمال تحریمها زیانهای قابل ملاحظهای متوجه شرکتهای آلمانی میشود. روسیه و اوکراین هر دو از بزرگترین تولیدکنندگان مواد معدنی، فلزات و محصولات کشاورزی هستند و روسیه از بزرگترین تولیدکنندگان نفت و گاز در جهان به شمار میرود. این مسئله بر پیچیدگی تحریمهای جدید ضد روسی افزوده و تبعات تحریمهای گسترده غرب علیه آن را برای اقتصاد جهانی وخیم ساخته است. کما اینکه بهای نفت به حدود ۱۴۰ دلار در هر بشکه رسیده و بهای گاز نیز بیش از ۳۰ درصد افزایش یافته است. برآوردها حاکی از زیان ۴۰۰ میلیارد دلاری اقتصاد جهانی بر اثر جنگ روسیه و اوکراین است.
به رغم شتابزدگی غربیها به نظر میرسد که با وجود لفاظیهای سران اروپایی و امریکا در این زمینه، خواهان تحریم صادرات انرژی روسیه به دلیل وابستگی قابل توجه اروپا و نیز نگرانی از افزایش شدید بهای حامل انرژی از جمله بنزین نیستند. کاخ سفید با طرح پیشنهادی یک گروه دو حزبی از سناتورهای امریکایی که واردات نفت از روسیه را ممنوع میکند، مخالفت و اعلام کرد این کار قیمت بنزین برای شهروندان امریکایی را افزایش خواهد داد. «جن ساکی» سخنگوی کاخ سفید وابستگی امریکا به انرژی روسیه را کم اهمیت جلوه داده و گفته است که نفت روسیه تنها حدود ۱۰ درصد از واردات نفت امریکا را به خود اختصاص میدهد. بدین ترتیب اگر امریکا که وابستگی چندانی به صادرات انرژی روسیه ندارد با تحریم انرژی روسیه محتاطانه برخورد میکند، تکلیف اروپاییها به طور اولی روشن است. در واقع اگر مسکو تصمیم به مقابله به مثل گرفته و صادرات گازی و نفتی خود را به اروپا متوقف کند، آن گاه به رغم ادعاهای سران اتحادیه اروپا که قابلیت ایستادگی در برابر این اقدام را دارند، کشورهای اروپایی با بحرانهای بیسابقه اقتصادی و اجتماعی و پیامدهای وخیمی مواجه خواهند شد.
هشدار شدید پوتین
ولادیمیر پوتین ضمن دفاع از حمله به اوکراین با اشاره به این مسئله که مسکو لازم است از روسزبانها در آن کشور دفاع کند، گفته است که تحریمهای غرب علیه روسیه به منزله اعلان جنگ است. هشدار پوتین درباره تشدید تحریمهای غرب علیه روسیه و تلقی آن به مثابه اعلام جنگ علیه این کشور را میتوان اولتیماتوم مسکو به غربیها دانست. فعلاً غربیها به ویژه امریکا از تحریم نفت و گاز روسیه به دلیل نیاز خود به حاملهای انرژی خودداری کردهاند، ولی در این بخش نیز نوعی تحریم اعلام نشده به تدریج در حال اجرایی شدن است. روزنامه واشنگتن پست نوشت: «در حالی که امریکا و متحدان اروپاییاش به تحریمها علیه روسیه به علت حمله به اوکراین شدت بخشیدهاند، آنها عمدتاً از هدف قرار دادن صادرات نفت آن پرهیز کردهاند. با این حال نفت خام روسیه، در آنچه برخی تاجران آن را «خود تحریمی» میخوانند، نزد فعالان بازار نادیده گرفته میشود. کشورهای مختلفی ورود کشتیهای روسی را به بنادرشان ممنوع کردهاند.» به نظر میرسد در شرایط کنونی نیز همچنان خریداران به دنبال نفت روسیه باشند. کما اینکه دیمیتری کولبا وزیر خارجه اوکراین شرکت نفتی شل را متهم به خرید مخفیانه نفت با تخفیف از روسیه کرده و به شدت از این امر انتقاد کرده است.
روسیه پیشتر رفتار غرب را شبیه راهزنان دانسته و گفته که جهان به اندازهای بزرگ است که امریکا و اروپا نمیتوانند کشوری به بزرگی روسیه را منزوی کنند. برخی تحلیلگران هشدار دادهاند در صورتی که جنگ اقتصادی علیه روسیه تا حد تحریم صادرات نفت و گاز این کشور پیش برود، مسکو واکنشهای تندی نشان خواهد داد. «الکساندر نظروف» کارشناس روسی در یادداشتی نوشت: «غرب هنوز از «بمب هستهای اقتصادی» علیه روسیه که شامل تحریم صادرات نفت و گاز است، استفاده نکرده است. دلیل آن نیز خیلی ساده است، زیرا بینیازی از روسیه در این بخش محال است، اما غرب میتواند روی هر آنچه دارد قمار کند و بکوشد صادرات نفت و گاز روسیه را تحریم کند، به این امید که پوتین را نابود کند قبل از آنکه خودش دچار فروپاشی شود. پس از آن غرب میتواند نفت و گاز روسیه را به سرعت به بازارهای جهانی برگرداند.»
مسلماً اجرای چنین سناریویی از جانب غرب بسیار خطرناک بوده و نه تنها میتواند واکنش شدید روسیه را برانگیزد، بلکه باعث ایجاد هرج و مرج جهانی در زمینه نفت و گاز میشود که البته تبعات آن به دیگر حوزههای اقتصادی و تجاری نیز سرایت خواهد کرد. بدین ترتیب به نظر میرسد بازی امریکا و اروپا با روسیه در زمینه انرژی میتواند به بحرانی جهانی با پیامدهای غیرقابل پیشبینی تبدیل شود.
