محمدرضا پهلوی و سلطنتطلبان از نخستین روزهای سرنگونیشان ادعا میکردند که عامل سقوط رژیم پهلوی، ایستادگی شاه در مقابل دنیای غرب و دفاع از افزایش قیمت نفت ایران بوده است، اما اسناد لانه جاسوسی امریکا نشان میدهد که با وجود طرح برخی اختلافات جزئی و گلایههایی در گفتگوهای دوطرف در مورد افزایش قیمت نفت، این مسئله به دلایل متعدد در نگرش و جهتگیری کلان واشنگتن در قبال رژیم پهلوی چندان اثرگذار نبود. همچنانکه در یکی از اسناد لانه جاسوسی عنوان شده است:
اگرچه ایران یکی از اولین افزایشدهندگان قیمت نفت بوده و وجود ما را در این موضوع فراموش کرده ولی به هر حال ایران مقدار زیادی نفت برای امریکا و متحدانش صادر میکند و بیش از ۸ درصد نفت وارداتی ایالات متحده از ایران وارد میشود و بیش از ۱۶ درصد نفت ایران برای اروپای غربی و تقریباً ۲۴ درصد برای ژاپن و ۷۰ درصد نفت اسرائیل از ایران تأمین میشود. با وجود کشمکشهای لاینفک در روابط خرید و فروش، ایران برای ما یک منبع نفتی مستقل بوده است. ایران در سالهای ۱۹۷۴ - ۱۹۷۳ برخلاف پیمان اعراب در تحریم حمل و نقل نفت به اسرائیل، شرکت نکرده و صدور نفت خود را به این کشور ادامه داده است. رهبران ایران غالباً اظهار داشتهاند که ایران در جنبشهای سیاسی تحریمی [علیه اسرائیل]شرکت نخواهد کرد (اسناد لانه جاسوسی امریکا، ج ۱: ۴۲۵- ۴۲۶).
در اینجا این سؤال مطرح میشود که چرا به رغم ملاحظات متعدد مقامات امریکا برای حفظ روابط نزدیک با رژیم پهلوی وی تصور مینمود که حکومتش تنها به خاطر افزایش نفت با حمایت دولتهای غربی سرنگون شده است. مؤید این سخن که قیمت نفت- با وجود اینکه یکی از محورهای مناظره دو طرف بوده است- نسبت به مؤلفههای راهبردی دیگر مدنظر واشنگتن جایگاه بالایی نداشته، گزارش سری وزارت خارجه امریکا در اکتبر ۱۹۷۴ است که با قید «توزیع محدود» به صراحت بیان کرده که: «ایران برای امریکا از نظر جغرافیایی و نفت حائز اهمیت است. ایران تحت نظر شاه که امریکا را واجد نقش حیاتی در مساعی خود برای متجدد ساختن کشورش میداند... محیط مناسبی برای تعقیب مقاصد امریکا میباشد... امریکا از یک موقعیت بسیار ممتاز در ایران برخوردار است و یک همکاری نزدیک و متقابلاً سودمند در مورد طیف وسیعی از موضوعات فرهنگی، نظامی، اقتصادی و سیاسی وجود دارد. به جز نظرات متفاوت قابل توجهی که درباره قیمت و عرضه نفت میان ما وجود دارد، هیچ اختلاف عمدهای در روابط ایران و امریکا نیست» (اسناد لانه جاسوسی امریکا، ج ۱: ۳۹۵).
