آن که خالصانه توکل میکند به چنان آرامش قلبی میرسد که تمام نگرانیهایش رفع میشود، زیرا او عمل صالح خویش را با توکل به قادر متعال آمیخته است. اعتماد به خدا خالصترین اعتماد زندگیست و بیشک اتکای عمیق و باورمندانه به خداوند همچون کلیدی است که روزنههای امید را یک به یک میگشاید و کار را آسان میکند. پایگاه اطلاعرسانی حوزه به نقل از دانشنامه اسلامی و رجوع به آیات قرآن و متون معتبر دینی در باب توکل و معنا و کاربرد آن در زندگی مطالب مفیدی را استخراج کرده است که در اینجا گزیدهای از مهمترین و کلیدیترین مباحث آن را میآوریم.
پیامبر گرامی اسلام (ص) تفسیر توکل را از جبرئیل سؤال کرد. جبرئیل گفت: معنای توکل این است که انسان یقین کند به اینکه سود و زیان و بخشش و حرمان به دست مردم نیست و باید از آنها ناامید بود و اگر بندهای به این مرتبه از معرفت برسد که جز برای خدا کاری انجام ندهد و جز او به کسی امیدوار نباشد و از غیر او نهراسد و غیر از خدا چشم طمع به کسی نداشته باشد، این همان توکل بر خداست.
شخصی به نام حسن بن جهم گفت: خدمت امام رضا (ع) رسیدم و عرض کردم: جانم به فدایت، حد و مرز توکل چیست؟ فرمود: «توکل آن است که با اتکا به خدا از هیچ کس نترسی.»
در روایت دیگری علی بن سوید میگوید: از امام کاظم (ع) تفسیر آیه «وَ مَنْ یتَوَکلْ عَلَی اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» (سوره طلاق، آیه ۳) را پرسیدم، فرمودند: «توکل دارای مراتب گوناگون است. از جمله درجات توکل آن است که در تمام امورات بر خدا توکل کنی و از آنچه خدا نسبت به تو انجام داده راضی باشی و بدانی که خدا جز خیر و فضیلت برای تو نمیخواهد و نیز بدانی که در تمام این امور اختیار با اوست. پس با واگذار کردن امور به او بر خدا توکل داشته باش.»
قرآن مجید در موارد متعددی توکل بر خدا را از ویژگیهای افراد با ایمان میداند و میفرماید: بر خدا توکل کنید اگر ایمان دارید. (سوره مائده، ۲۳) افراد با ایمان باید تنها بر خدا توکل کنند. (سوره آلعمران، آیه ۱۲۲) مؤمنان تنها کسانی هستند که هرگاه نام خدا برده شود، دلهایشان بیمناک میگردد و هنگامی که آیات او بر آنها خوانده میشود ایمانشان فزونی میگیرد و فقط بر پروردگارشان توکل دارند. (سوره انفال، آیه ۲)
توکل آثاری در پی دارد که بر تمامی شئون فردی و اجتماعی انسان تأثیر میگذارد. از جمله این آثار عبارتند از:
الف) قدرت تصمیمگیری: هنگامی که تصمیم گرفتی، قاطع باش و بر خدا توکل کن زیرا خداوند متوکلان را دوست میدارد. (سوره آل عمران، ۱۵۹) پس بر خدا توکل کن که تو بر جایگاه حق آشکار قرار داری. (سوره نمل، ۹) یعنی با توجه به این جایگاه، بر خدا توکل کن و با عزمی راسخ و تصمیمی قاطع به کار خود ادامه بده.
ب) شجاعت: و از کافران و منافقان پیروی مکن و به آزارهای آنها بیاعتنا باش و بر خدا توکل کن و همین بس که خدا حامی و مدافع تو باشد و با توکل به خدای متعال از هیچ کس نهراس. (سوره احزاب، ۴۸) من تنها بر خدا توکل میکنم، شما هم به اتفاق بتان و خدایان باطل خود هر مکر و تدبیری دارید همه را فراهم آورید و هیچ چیز از اسباب و وسایل بر شما مستور نماند. (سوره یونس، ۷۱) یعنی شما هر چه در بساط دارید به میدان بیاورید و من هم با توکل بر خدا یک تنه به میدان شما و خدایان شما میآیم و از هیچ چیز باک ندارم.
ج) ترک گناه و عدم سلطه شیطان بر متوکلان: چراکه او [شیطان]بر کسانی که ایمان دارند و بر پروردگارشان توکل میکنند تسلطی ندارد. (سوره نحل: ۹۹) گفتند: تنها بر خدا توکل داریم. پروردگارا ما را تحت تأثیر گروه ستمگر قرار مده. (سوره یونس، ۸۵) پس به هر اندازه که ایمان و توکل داشته باشی از زیر سلطه شیطان بیرون خواهی بود و در نتیجه از آلودگی و انحراف مصون خواهی ماند.
د) تأثیرناپذیری از اقبال و ادبار مردم و عدم نگرانی از حوادث: به آنها اعتنا مکن و از نقشههای آنها وحشت نداشته باش و توکل بر خدا کن و کافی است که او یار و مدافع تو باشد. (سوره نساء، ۸۱) اگر آنها روی از حق بگردانند نگران مباش. بگو خداوند مرا کفایت میکند، هیچ معبودی جز او نیست، بر او توکل میکنم و او صاحب عرش بزرگ است و همه عالم در قبضه قدرت اوست و تمام قدرتها در برابر قدرت او ناچیز است (سوره توبه، ۱۲۹)؛ و توفیق من جز به خدا نیست، تنها بر او توکل دارم و تنها به سوی او بازمیگردم (سوره هود، ۸۸)؛ و همه کارها به او بازمیگردد، پس او را بپرست و بر او توکل کن (سوره هود، ۱۲۳). پس با توکل به خداوند (تنها از او توفیق خواستن و تنها او را مؤثر دانستن) نباید از اقبال و ادبار مردم متأثر شد که همه چیز در دست قدرت اوست.
همچنین در روایات و احادیثی که از ائمه معصومین (ع) رسیده برای توکل آثار خوبی برشمرده شده است که برخی از آنها عبارتند از:
الف) قوت و شجاعت: پیامبر اکرم (ص) فرمودند: کسی که دوست دارد قویترین مردم باشد باید بر خدا توکل کند. (مستدرک الوسائل، ج ۱۱، ص ۲۱۷) امام باقر (ع) فرمودند: کسی که بر خدا توکل کند مغلوب نمیشود و کسی که به خدا پناهنده شود شکست نمیخورد. (بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۱۵۱) امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: ریشه قوّت قلب، توکل بر خداست. (غررالحکم، ص ۱۹۷)
ب) توکل و همت عالی: امام جواد (ع) فرمودند: اعتماد به خدای تعالی بهای هر چیز گرانبها و نردبانی به سوی همه بلندیها [مقامات عالیه]است. (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۳۶۴)
ج) توکل و لزوم کار و فعالیت: پیامبر اکرم (ص) گروهی را دید که برای کسب روزی به دنبال کشت و کار نمیروند، فرمود چه میکنید؟ گفتند ما متوکلین هستیم و بر خدا توکل میکنیم. فرمود شما متوکل نیستید بلکه متکل یعنی سربار مردمید. (مستدرک الوسائل، ج ۱۱، ص ۲۱۷)
د) توکل به خدا خنثیکننده اثر فال بد: اسلام بین فال خوب و فال بد فرق گذاشته، دستور داده مردم همواره فال نیک بزنند و از تطیر یعنی فال بد زدن نهی کرده، چراکه از نظر اسلام اثری که در تفال میبینیم مربوط به نفس صاحب آن است.
از رسول خدا (ص) نقل شده است که فرمودند: «تفالوا بالخیر تجدوه- همواره فال نیک بزنید تا آن را بیابید.» و خود رسول خدا بسیار تفال نیک میزدند، همچنان که در داستان حدیبیه وقتی سهیل بن عمرو از طرف مشرکان مکه آمد. رسول خدا (ص) فرمود: حالا دیگر امر بر شما سهل و آسان شد و نیز در داستان نامه نوشتنش به خسرو پرویز آمده که وی را دعوت به اسلام کرد و او نامه آن جناب را پاره کرد و در جواب نامه مشتی خاک برای آن حضرت فرستاد، حضرت همین عمل را به فال نیک گرفت و فرمود: به زودی مسلمانان خاک او را مالک میشوند. همچنین در روایات آمده برای دفع شومی، بیاعتنایی و به خدا توکل کنید و به دعا متوسل شوید.
