سد ایلیسو یکی از سازههایی است که اخیراً باعث شده جامعه رسانهای ایران درباره پیامدهای پروژه گاپ (GAP) ترکیه بیش از پیش حساس شود. پیشینه این پروژه که گفته میشود، از ورود ۵۶ درصد از آب دجله به ایران جلوگیری میکند، قدمتی به درازای چند دهه دارد و در شرایطی که کشور با بحران خشکسالی مواجه است، پیگیری دوچندان دیپلماتیک را میطلبد.
پروژه آناتولی جنوب شرقی یا همان پروژهای که به گاپ شهرت پیدا کرده، با تکیه بر آنچه ترکیه از آن با عنوان توسعه پایدار و کاهش محرومیت یاد میکند، سدسازی گسترده در جنوب شرق آناتولی را پیگیری میکند. برخی گزارشها، کل هزینه این پروژه را حدود ۳۲ میلیارد دلار برآورد کردهاند و دامنه اجرایی آن ۹ استان ترکیه خواهد بود. دکتر رضا عابدی گناباد در گفتگو با «جوان» در تشریح این پروژه گفت: «گاپ محدود به زمان فعلی نیست و از اواخر دهه ۱۹۷۰ در ترکیه مطرح شد و تا اواخر این دهه هم از آن صحبت میشد، اما چون ترکیه درگیر مشکلاتی از جمله مسائل اقتصادی بود، اجرایی نشد، اما با مساعد شدن وضعیت اقتصادی، گاپ نیز به صورت جدی در دستور کار قرار گرفت. از دهه ۹۰ میلادی این پروژه در ادبیات محیط زیستی در شرق و جنوب شرق ترکیه نیز مطرح شد. بخشی از این مسئله به دلیل بحثهایی بود که ترکیه با کردها داشت و سعی میکرد با بهبود شرایط اقتصادی آن مناطق، بحران را مدیریت کند از جمله اینکه مثلا مانع از پیوستن کردها به گروه پ. ک. ک شود.»
وی روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه را نیز در پیشبرد این برنامه مهم ارزیابی و تصریح کرد: «با توجه به سیاستهای منطقهای و هژمونیگرایانه و تلاش برای گسترش نفوذ ترکیه و با در نظر گرفتن اینکه بحث آب جدی است، ترکیه معمولاً از این ابزار برای فشار به دیگر کشورها استفاده میکند؛ همانطور که روسیه هم از نفت و گاز برای فشار به اوکراین استفاده میکند و امریکا هم قدرت مالی خود را برای سیطره بر کشورها به کار میگیرد. ترکیه هم از لحاظ بحث امنیت داخلی و هم برای فشار به کشورهای منطقه اعم از سوریه و عراق چنین سیاستی را در قالب پروژه گاپ در پیش گرفته است.»
این کارشناس ترکیه خاطرنشان کرد: «ما دستکم در دولت قبل سیاست منطقهای فعالی نداشتیم، بهطوری که منطقه رها شده بود و تقریباً همه مسائل حول برجام میگشت و درباره هیرمند و ارس هم مسائل مشابهی در ارتباط با همسایگان داریم. به طوری که منافع ملی خدشهدار شده است. با توجه به سیاست خارجی دولت کنونی، دولت باید دیپلماسی فعال منطقهای را در پیش بگیرد بهطوری که بین بخشی از سازمانهای ذینفع از نهادهای مرتبط، کارگروهی مشترک شکل گیرد و به سمت گفتگو با کشورهای دیگر از جمله سوریه و عراق برود. به عبارتی ایران باید تلاش کند کشورهای منطقه را درگیر این موضوع کند تا بحث به مسئلهای منطقهای تبدیل و حقابهها تأمین شود.»
وی افزود: «همچنین باید توجه ترکیه را هم به این موضوع جلب کرد که تبعات ادامه این وضعیت گریبانگیر این کشور هم خواهد شد. علاوه بر اینکه ممکن است موضوع گرد و خاکها که همسایگان ترکیه هم اکنون درگیر آن هستند، به این کشور نیز کشیده شود، همین طور وخامت شرایط زندگی در کشورهای همسایه که ناشی از بحران زیستمحیطی است، انگیزهای برای مهاجرت مردم کشورهای منطقه ایجاد میکند که عموماً این افراد برای اینکه خود را به اروپا برسانند، راهی ترکیه میشوند و به این ترتیب این کشور به صورت غیرمستقیم ناچار میشود با عواقب بحران ایجاد شده دست و پنجه نرم کند. ایران، سوریه و عراق درباره این موضوع که این اقدامات ترکیه در واقع تهدیدی برای آنها محسوب میشود، اتفاق نظر دارند.»
عابدی گناباد تأکید کرد: «البته این موضوع فقط محدود به وزارت امور خارجه هم نیست و نهادهای منطقهای هم میتوانند به ترکیه فشار بیاورند و از ظرفیتهای سازمانهای مردمنهاد منطقه در کشورهای یاد شده و حتی ترکیه هم برای این منظور استفاده شود. علاوه بر همه اینها نباید از ظرفیت بین المللی مثلاً کنفرانس پاریس هم غافل شد و در مجموع با رایزنی با کشورهای مختلف ترکیه را وادار کرد تا از سیاست یکجانبه که در آن توجهی به وضعیت اقلیمی نمیشود، دست بردارد.»
