در چند هفته اخیر تقابل بین روسیه و غرب بر سر اوکراین ابعاد جدیدی یافته و دو طرف هشدارهای پیاپی درباره هر گونه اقدام نظامی احتمالی میدهند. در عین حال ناتو با سوءاستفاده از موقعیت بحرانی کنونی در شرق اروپا، خواهان تحقق خواسته قدیمی خود یعنی عضویت اوکراین در این سازمان نظامی است. مجموع این مسائل باعث تشدید رویارویی روسیه و غرب در اروپای شرقی شده است.
ادعاهای متعارض
در تازهترین تحول، «اولکسی رزنیکوف» وزیر دفاع اوکراین روز جمعه ۱۲ آذر ادعا کرد روسیه بیش از ۹۴ هزار نیروی نظامی را به نزدیک مرز اوکراین اعزام کرده و احتمالاً برای یک حمله گسترده به این کشور در پایان ماه ژانویه ۲۰۲۲ آماده میشود. پیش از آن، وزارت دفاع اوکراین روز سهشنبه ۹ آذر ادعا کرده بود نظامیان روسیه در مرزهای شرق اوکراین به حالت آمادهباش درآمده اند و در مرزهای شرق این کشور در حال انجام رزمایشهای گسترده هستند. روسیه در مقابل، از آمادگی ارتش اوکراین به منظور انجام عملیات نظامی گسترده در شرق این کشور که مخالفان بر آن سیطره دارند خبر داده و به کییف هشدار داده است. اکنون بلوک غرب در قالب ناتو از مناقشه اوکراین با روسیه برای تشدید فشارها علیه مسکو استفاده کرده و به ویژه در چند روز اخیر پس از نشست وزرای خارجه ناتو، هشدارهای مختلفی از جانب دبیر کل ناتو و مقامات ارشد امریکایی درباره مقابله با هر گونه اقدام نظامی احتمالی علیه اوکراین داده شده است. آنتونی بلینکن وزیر امور خارجه امریکا روز پنجشنبه ۱۱ آذر بعد از دیدار با «سرگئی لاوروف» وزیر امور خارجه روسیه در حاشیه نشست سالانه «سازمان همکاری و امنیت اروپا» در استکهلم گفت: «چنانچه روسیه دست به اقدامات ستیزهجویانه بیشتری علیه اوکراین بزند ایالات متحده با متحدانش همکاری و هزینهها و تبعات شدیدی را به روسیه تحمیل خواهد کرد.» بلینکن بدون اشاره به جزئیات بیشتر خاطرنشان کرد که این هزینهها «اقدامات اقتصادی شدیدی را شامل خواهد شد که ما در گذشته از بهکارگیری آن خودداری کردهایم.» سرگئی لاوروف هم در بیانیهای از طرف روسیه، امریکا را تهدید و اعلام کرد: «وارد کردن اوکراین به بازی ژئوپلتیک امریکاییها برای استقرار نیروهای ناتو در مجاورت مرزهای ما شدیدترین تبعات را در پی خواهد داشت.» پیش از این نیز منابع غربی و مقامات اوکراینی از احتمال حمله نظامی روسیه به اوکراین خبر داده بودند، ادعایی که «دیمیتری پسکوف» سخنگوی کاخ کرملین آن را پوچ و بیاساس خوانده و تأکید کرد روسیه هیچ تهدیدی برای هیچ کس نیست. روسیه بارها عنوان کرده اقدامات نظامیاش در مرز با اوکراین اقدامات عادی نظامی است، اما امریکا و متحدانش همچنان قصد دارند شرایط مرز روسیه با اوکراین را پرتنش جلوه دهند.
تلاش برای گسترش
با توجه به هشدارهای ناتو و امریکا، این سؤال مطرح است که با توجه به عدم عضویت اوکراین در ناتو، این سازمان نظامی با چه مستمسکی درصدد پاسخ به هر گونه اقدام نظامی احتمالی از جانب روسیه علیه اوکراین خواهد بود؟ اساساً دلیل اینکه امریکا و ناتو در سالهای اخیر، حضور گستردهای نزدیک خاک روسیه و مناطق هممرز این کشور داشتهاند چیست؟ واشنگتن و ناتو همواره بر وجود تهدیدات از جانب روسیه علیه اروپا تأکید میکنند، اما واقعیت این است که ناتو در چارچوب سیاست گسترش به سوی شرق در دو دهه اخیر تلاش مستمری برای عضویت کشورهای اروپای مرکزی و شرقی و سپس حوزه بالکان غربی انجام داده و در عین حال به طور جدی خواهان عضویت کشورهای همسایه روسیه موسوم به حوزه خارج نزدیک از جمله اوکراین و گرجستان در ناتو است. هدف نهایی ناتو به رهبری امریکا مهار کامل روسیه و در واقع محاصره آن است. این همواره با مخالفت جدی و قاطع مسکو مواجه شده و آن را به منزله خط قرمز امنیت ملی روسیه قلمداد نموده است. «سعید داور» کارشناس سیاسی میگوید: «حضور و گسترش ناتو در منطقه شرق اروپا به سوی روسیه تهدید علیه امنیت ملی روسهاست و عدم برخورد با این توسعهطلبی میتواند مفهوم اقتدارگرایی روسیه در روابط بینالملل و وجود نواحی حایل بین مرزهای اصلی روسیه با مرزهای ناتو را از بین ببرد.» در آخرین موضعگیری در این زمینه «سرگئی لاوروف» وزیر امور خارجه روسیه روز پنجشنبه ۱۱ آذر گفت مسکو در تماس با شرکای خود بر عدمگسترش ناتو به سمت شرق تأکید خواهد کرد و منتظر واکنش است. لاوروف با اشاره به تلاشهای کشورهای غربی برای تنشزایی با روسیه در سخنانی بیسابقه که حاکی از جدیت مسکو در مقابله با اقدامات توسعهطلبانه ناتو است، تأکید کرد: «تمایل ناتو به گنجاندن گرجستان و اوکراین در این ائتلاف نظامی، بمب ساعتی در قلب قاره اروپا خواهد بود.» این هشدار جدی از جانب بالاترین مقام سیاست خارجی روسیه نشانگر میزان نگرانی مسکو در زمینه تلاشهای ناتو برای عضویت اوکراین در این سازمان نظامی است. مسکو بارها اعلام کرده خواستار توافقی با ناتو است که از گسترش حضور این سازمان نظامی در شرق اروپا بهویژه در نزدیکی مرزهای روسیه جلوگیری کند. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه اخیراً تاکید کرد که گسترش ناتو به سمت شرق غیرقابل قبول است و تضمینهای قانونی در قبال اینکه چنین اتفاقی نخواهد افتاد، ضروری است.
اختلاف در ناتو
درباره مسئله عضویت اوکراین در ناتو که مدتهاست در این سازمان نظامی غربی مطرح است اجماع نظری در بین اعضای آن وجود ندارد. امریکا در راستای اهداف کلان خود در زمینه مهار روسیه و محدودسازی هر چه بیشتر آن خواهان توسعه هر چه بیشتر ناتو به سوی شرق و عضویت همسایگان روسیه یعنی اوکراین و گرجستان در این پیمان است، اما اعضای مهم اروپایی ناتو به ویژه آلمان و فرانسه دیدگاه مثبتی به آن ندارند. این دو کشور مهم اروپایی عضو ناتو که در عین حال مهمترین اعضای اتحادیه اروپا نیز محسوب میشوند به خوبی از این مسئله آگاهی دارند که روسیه به این مسئله واکنش شدید نشان خواهد داد. مسکو بارها اعلام کرده که عضویت کشورهای حوزه خارج نزدیک از جمله اوکراین در ناتو خط قرمز امنیت ملی روسیه است. بنابراین در حالی که واشنگتن خواهان عملی شدن این امر حتی به بهای رویارویی با روسیه است، اما اروپاییها خواهان پیروی از امریکا در این زمینه نیستند. مسئله دیگر درباره عضویت اوکراین در ناتو اینکه اساساً این کشور اروپای شرقی فاقد بسیاری از شرایط مشخص شده در اساسنامه ناتو برای عضویت یک کشور در این پیمان نظامی است. به گفته برخی کارشناسان نظامی اوکراین تا ۲۰ سال آینده نمیتواند برای عضویت در ناتو درخواست دهد. از جمله شرایط لازم برای عضویت در ناتو این است که کشور متقاضی باید در زمینه مبارزه با فساد مالی و اداری اقدامات مؤثری صورت دهد. در حالی که با توجه به گزارشهای نهادهای بینالمللی، اوکراین در زمره کشورهای دارای فساد مالی و اداری گسترده است. همچنین کشور متقاضی عضویت در ناتو نباید در حال جنگ با کشور دیگر یا جنگ داخلی باشد، در حالی که در حال حاضر نه فقط در شرق اوکراین وضعیت درگیری بین مخالفان و دولت کییف وجود دارد، بلکه در ماههای اخیر تقابل نظامی بین روسیه و اوکراین به اوج خود رسیده است. بنابراین به رغم فشارهای امریکا به اعضای ناتو برای پذیرش عضویت اوکراین، با توجه به شرایط رسمی عضویت در ناتو، اوکراین راه درازی برای تحقق این خواسته خود دارد.
مسئله مهم این است ناتو هیچ گاه از تلاش برای گسترش به سوی شرق دست برنداشته است. به ویژه در برهه کنونی وضعیت اوکراین و درخواستهای مکرر دولت غربگرای کییف برای کسب حمایتهای نظامی و تسلیحاتی و سیاسی هر چه بیشتر غرب به بهانهای برای ناتو برای دخالت هر چه بیشتر در شرق اروپا و هشدارهای فزاینده به روسیه تبدیل شده است. به رغم اینکه روسیه بارها وعدههایی را از سوی ناتو درباره عدم حضور ناتو در شرق اروپا و نزدیک شدن به مرزهای این کشور دریافت کرده، اما همانند خیلی از وعدههای غرب، این وعدهها نیز فراموش شده و هیچ گاه عملی نشدهاند.
