پیامبر (ص) میفرمایند: «خداوند دوست میدارد هنگامى که بندهاى کارى را انجام میدهد و آن کار را محکم و استوار میکند.» پس با عنایت به این کلام گهربار از محکمکاری در نظم و برنامهریزی نباید غافل شویم. اسلام مکتب نظم و انضباط در تمام ابعاد زندگی است. در ادامه به شماری از دستورات مهم اسلام درباره نظم و برنامهریزی که در احادیث و روایات نیز ذکر شده میپردازیم.
غذا خوردنمان را مدیریت کنیم
انضباط در نیازهایی که مربوط جسم است از جمله تغذیه، یکی از مصادیق مهم انضباط است. دین اسلام در این مورد بر ضرورت یک برنامه منظم در تغذیه و نیازهای جسم تأکید کرده و به نوع غذا و خوراک، زمان مصرف آن و اندازه و چگونگی مصرف اشاره کرده است. به طور مثال نیت الهی داشتن یکی از مواردی است که در صرف غذا مورد توجه قرار گرفته است. از این جهت که فراموش نکردن این دستور الهی بر سر سفره به نوعی به انسان نظم میدهد، به غیر از آثار عجیبی که این ذکر بر خوراک انسان میگذارد. پیامبر گرامی اسلام (ص) در رهنمودی به ابوذر فرمودند:ای ابوذر! باید در هر کاری نیتی پاک داشته باشی، حتی خوردن و خوابیدن. نیت الهی در هر کاری به آن کار رنگ میدهد و در تغذیه و مدیریت آن، اثر مثبت دارد.
آیتالله مهدویکنی در مورد نیت خالص در کارها حتی در خوراک انسان میگوید: در آغاز تحصیل و اوایل طلبگی، وقتی خواستم لباس برای خود بخرم نزد شخصی به نام رجبعلی خیاط رفتم. در آن هنگام ۱۵ سال بیشتر نداشتم. پارچهای را برای ایشان بردم. محل کار او در منزلش و در اتاقی نزدیک در بود. قدری نشستم. ایشان آمد و گفت: «خب! حالا میخواهی چه کاره بشی؟» گفتم: طلبه. گفت: «میخواهی طلبه بشی یا آدم؟» من قدری تعجب کردم که چرا یک کلاهی با یک معمم این گونه حرف میزند. سپس گفت: «ناراحت نشو! طلبگی خوب است، اما باید هدف، آدم شدن باشد. به شما نصیحتی میکنم. فراموشش نکن. از همین حالا که جوان هستی و آلوده نشدهای، هدف الهی را فراموش نکن. هر گاه کاری میکنی، برای خدا انجامش بده. حتی اگر چلوکباب هم خوردی، به این قصد بخور که نیرو بگیری و در راه خدا عبادت کنی و این نصیحت را در تمام عمر فراموش نکن.»
از آداب مهمی که به نظم در تغذیه اشاره دارد، مدیریت خوردن و آشامیدن در طول روز است. در روایتی از حضرت علی (ع) خطاب به فرزندشان، امام حسن مجتبی (ع) آمده است که ایشان میفرمایند: آیا نمیخواهی چهار خصلت به تو بیاموزم که با آنها از طب بینیاز شوی؟ امام حسن (ع) عرض کردند: بله. حضرت فرمودند: جز در حال گرسنگی، بر سفره طعام منشین (غذا مخور) و از خوردن در حالی که هنوز میل به آن داری برخیز و طعام را در دهان خوب جویده، آن گاه فرو بر و هنگام خواب، شکمت را از فضولات خالی دار، چون به اینها عمل کنی، از طب بینیاز میشوی. چون در خوردن باید میانهرو بود. همین مدیریت معده و خوراک، در همه حال به نوعی نظم در خوردن است. برخی هستند که وقتی به غذایی لذیذ میرسند فراموش میکنند که با خود عهدی در خوردن بستهاند و نظم در خوراک از دستشان میرود. حضرت علی (ع) میفرمایند: اگر مردم در غذا خوردن میانهروی کنند، همانا جسمشان تعادل یابد. هر کس در خوردن میانهروی کند، تندرستیاش فزونی مییابد و فکر و عقلش اصلاح خواهد شد.
یکی دیگر از مصادیق نظم در تغذیه، زمان غذا خوردن است. آنچه در آداب خوردن ذکر شده و همه اطبا و دستورات دین بر این بنا شده است، دو وعده خوردن غذا در طول روز است؛ چراکه این به صحت بدن نزدیکتر است. امروزه افرادی هستند که دائماً در حال خوردن هستند. به هر چیزی میرسند، میخورند و موقع غذا از خوردن غذای اصلی باز میمانند. در حالی که نظم در غذا خوردن این است که انسان بعد از صرف صبحانه از خوردن تنقلاتی که ضرر دارند، دوری کند و به سفارش اهل فن سراغ میانوعدههایی که ضرر ندارند، آن هم به اندازهای که بتواند در طول روز به برنامههای خود برسد، برود و از آنها استفاده کند تا بتواند از صرف غذای اصلی لذت ببرد. پس خوب است به دو وعده غذا خود را عادت دهیم. پیامبر اکرم (ص) میفرمایند: غذا بخور در حالی که اشتها داری و از خوردن دست بکش، در حالی که اشتها داری.
در مسئولیت شغلیمان منظم باشیم
یکی از مصادیق دیگر نظم و ترتیب در زندگی، نظم در مسئولیت شغلی و حرفه و کاری است که انسان در طول روز به عهده دارد. آنچه در نظمدهی و استحکام یک کار اثر دارد، این است که ابتدا کار را نیمهتمام رها نکنیم. انسان منظم کاری که شروع میکند را با صبر و حوصله تا پایان ادامه میدهد تا به یک نتیجه مطلوب برسد، اما انسان بینظم، بیحوصله است و کارهای خود را یا نیمه کاره رها کرده یا اگر تمام کند، به خوبی به پایان نمیرساند. در این باره حضرت علی (ع) میفرمایند: کار کنید و آن را به پایانش رسانید و در آن پایداری کنید، آن گاه شکیبایی ورزید و پارسا باشید.
البته باید دقت کنیم هر کاری را شروع میکنیم قبل از آن باید با اهل فن آن مشورت کنیم تا به موفقیت بیشتری با کمترین مشکلات دست یابیم و در انجام آن امانتداری کنیم. یعنی در کار خیانت نکنیم؛ چراکه به خود و نتیجهای که به دست میآید ضربه میزنیم و در نهایت موارد اخلاقی را در کار مراعات کنیم تا بتوانیم همچنان برنامههای خود را با نظم و انضباط ادامه دهیم. چراکه هر کدام از مسائلی که گفتیم رعایت نشود، مثلاً قبل از ورود به کار با اهل فن و تخصص آن مشورت نکنیم و به اصطلاح بی گدار به آب بزنیم یا امانتداری نکنیم و کار را بدون دقت انجام دهیم یا اخلاق و رفتارمان با کسانی که با آنان در ارتباط هستیم، درست نباشد، نظم برنامهها به هم میخورد. از این جهت امام جعفر صادق (ع) میفرمایند: هر اهل فنی برای موفقیت در کسب و کار خود به سه مطلب نیازمند است: تخصص و باهوشی در فن و حرفه مورد نظر، امین باشد و در کار و مال مردم، امانت و درستی را حفظ کند. با کارفرما و صاحب کار، خوش برخورد و خوش قلب باشد.
برنامهریزی دائمی داشته باشیم
از مواردی که به نظم و به سرانجام رساندن کار کمک میکند، این است که کاری که انجام میدهیم بر آن مداومت داشته باشیم. یعنی وسط کار رهایش نکنیم و برای رسیدن به این مطلب باید کارمان را در حد ظرفیتی که میتوانیم انجام دهیم، انتخاب کنیم. مثلاً شخصی میخواهد کتابی را در یک موضوعی مطالعه کند. اگر از اول یک کتاب قطور بردارد، در حالی که میداند نمیتواند تمامش کند، طبیعتاً بعد از مدتی رها میشود، اما اگر یک کتاب کوچکتری را بر میداشت و ادامه پیدا میکرد، بهتر بود. طلاب و دانشجویان در این مطلب دقت بیشتری کنند تا در کارهایشان به نتیجه بهتری برسند. وجود نورانی حضرت علی (ع) میفرمایند: کار (خیر) اندک که بر آن مداومتورزی، از کار بسیار که از آن خسته شوی، امیدوارکنندهتر است.
از سختی کار در رسیدن به اهداف نترسیم
گاهی اوقات نیز انسان در زندگی باید دست به تصمیمات و کارهای بزرگی بزند. پس نباید از ورود به آن کار ترسید. کار بزرگ گاهی اوقات یک تصمیم است. مثلاً تصمیم میگیرد به هر ترتیبی که هست نظم و برنامهریزی در زندگی را به سرانجام برسانید. این لازمهاش یک همت بزرگ است؛ چراکه مدتی بر یک کاری اشتباه یا بدون هدف قدم گذاشته الان دارد تلاش میکند روند زندگی را تغییر دهد و با ساز و کاری منظم و حساب شده برود جلو. یقیناً موانعی بر سر راه خود میبیند که باید در مقابل آن موانع ایستادگی کرد و از جوانب آن نترسید. امام علی (ع) میفرمایند: گاه از کاری ترسیدی، خود را به کام آن بینداز، چون ترس شدید از آن کار، دشوارتر و زیانبارتر از اقدام به آن کار است. انسان در هر شغلی و در هر جامعهای است باید برای رسیدن به اهدافش از چیزی نترسد تا به نتیجه مطلوب برسد.
از پرداختن به مسائل غیرضروری دوری کنیم
وقتی تصمیم گرفتید برای نظم در کارتان با برنامه باشید، مواظب باشید آفات نظم را نیز در نظر داشته باشید. گاهی اوقات وقتی دقت میکنیم میبینیم همان عادات بد بوده و نگذاشته ما منظم باشیم یا کارهایمان به نتیجه برسد. مثلاً مشغول کردن خودمان به کارهای غیرضروری در زندگی بزرگترین مانع برای برنامهریزی است. وقتی انسان مشغول کارهای غیرضروری شد، طبیعتاً وقتش تلف شده و فرصت به پایان رساندن کارهای مهمتر را از دست میدهد و اتفاق بدتری که میافتد این است که به همان کارهای غیرضروری عادت میکند. مثلاً شخصی درس و حتی شغل خود را فدای بازیهای رایانهای یا وبگردی در اینترنت میکند یا در فضای مجازی خود را بیش از حد مشغول کرده است. در حالی که اگر این وقت را برای کارهای ضروری خود میگذاشت، موفقیت بسیار بیشتری کسب کرده بود. مولای متقیان، امیر مومنان، حضرت علی (ع) میفرمایند: همت خود را صرف چیزهایی کن که به آن نیاز داری و آنچه به کارت نمیآید را پیگیری مکن. در روایتی دیگر حضرت میفرمایند: از غفلت برای آدمی همین بس که همتش را در آنچه به کارش نمیآید، صرف کند.
از محکمکاری در نظم و برنامهریزی غافل نشویم
از موارد دیگری که میتوان برای نظمدهی به کارها به آن اشاره کرد، انجام کار با استحکام است. یعنی وقتی کاری را که شروع کردیم، خوب انجامش دهیم. به اصطلاح امروزیها سر هم بندی نباید کرد. کار و بارمان نباید بزن دررو باشد. قرار نیست فقط کار انجام شود، بلکه قرار است کار با حساب و کتاب و درست انجام شود. از این جهت کسانی که اهل نظم و انضباط نیستند یا به عاقبت کار نمیاندیشند، از محکمکاری در کار غافل میشوند. این امر دوبارهکاری میشود و گاهی اوقات دوباره آن کار را از اول باید انجام دهند. به طوری که اگر از همان اول این کار را میکردند، هزینه و انرژی و زمان کمتری را در زندگی مصرف میکردند. پیامبر (ص) میفرمایند: خداوند دوست میدارد هنگامى که بندهاى کارى را انجام میدهد و آن کار را محکم و استوار میکند. پس از محکمکاری در نظم و برنامهریزی غافل نشویم.
*پژوهشگر سبک زندگی
