مصطفی خدابخشی
لایه خارجى زمین یا پوسته که ضخامتى حدود پنج کیلومتر در کف اقیانوس ها و ۱۵ کیلومتر در سطح قاره ها دارد از سطحى یکدست تشکیل نشده به گونه اى که این لایه به صفحات یا پلیت هاى مختلف تقسیم شده است. در محل تلاقى این پلیت ها حرکت هاى تکتونیکى جریان دارد یعنى صفحات یا به یکدیگر نزدیک مى شوند یا از هم فاصله مى گیرند، در این حرکت جریان انرژى بسیار زیادى در مرز صفحات آزاد مى شود. این انرژى که به صورت امواج مکانیکى است در مرز بین پلیت ها حرکت مى کند و باعث وقوع زلزله مى شود.
زلزله به عنوان یکى از عوارض طبیعى پیوسته در طول تاریخ باعث خرابى ها و از بین رفتن جان انسان هاى زیادى شده، به عنوان مثال طى سال هاى ۱۹۰۰ تا ۱۹۹۰ حدود ۱۱۰۰ زلزله مرگبار در ۷۵ کشور جهان به وقوع پیوسته و بیش از ۸۰ درصد مرگ و میرهاى حاصل از این زمین لرزه ها در شش کشور جهان رخ داده است به عبارت دیگر هر ساله در اثر وقوع زلزله ۳۳۵ هزار نفر کشته و ۳۶ میلیارد دلار خسارت اقتصادى به جامعه انسانى وارد مى شود. ۹۵ درصد از کشته شدگان مربوط به کشورهاى در حال توسعه و ۷۵ درصد از خسارات اقتصادى مربوط به کشورهاى پیشرفته است.
از جمله نواحى زلزله خیز جهان مى توان ایتالیا، یونان، ترکیه، ایران، قسمت شمالى هندوستان، هندوچین، نیوزیلند، فیلیپین، ژاپن، حوالى شمالى جنوبى آمریکا و آمریکاى مرکزى را نام برد.
ایران به دلیل قرار گرفتن در بخشى از کمربند کوهزایى آلپى - هیمالیا که به عنوان آخرین و جوان ترین نواحى کوهزایى جهان شناخته شده است، پدیده دگرشکلى به اشکال گوناگون در آن متظاهر مى شوند. واقع شدن روى صفحه اوراسیا و وارد شدن فشارهاى جانبى صفحه عربستان و هند و مقاومت سپرهاى شمالى همچون صفحه توران، هزاران گسل را در فلات ایران و کناره هاى آن پدید آورده که این گسل ها به طور مداوم با آزاد کردن نیروهاى ذخیره شده ناشى از فشارهاى وارد شده زلزله هایى را پدید مى آورند. با اینکه ایران یک درصد جمعیت جهان را داراست با ۱۲۰ هزار نفر تلفات، شش درصد تلفات زلزله جهان را به خود اختصاص داده است.
در یکصد سال گذشته کشور ما شاهد ۳۵۰۰ زلزله ضعیف و قوى بوده که وقوع زلزله بیش از هفت درجه در مقیاس ریشتر هم در هر ۱۰ سال به ثبت رسیده است.
دو دهم درصد خاک ایران در پهنه پرخطر زلزله و ۳۳/۸ درصد خاک ما در پهنه کم خطر زلزله واقع گردیده و ۷۸ درصد شهرهاى بزرگ کشور در خطر بالاى این حادثه طبیعى قرار گرفته اند. برآوردهاى موجود نشان مى دهد ۹۰ درصد زلزله هاى ایران ناشى از ساختار درونى زمین، حدود هفت درصد ناشى از آتشفشان ها و سه درصد نیز به دلیل ریزش حفره هاى زیرزمینى است. براساس همین برآورد پیش بینى شده که در هر سال احتمال وقوع دو زلزله بزرگ در ایران متصور است.
بر اساس برآورد هاى صورت گرفته شهر تهران یکى از شهرهاى پرخطر به حساب مى آید. میزان حساسیت و آسیب پذیرى این شهر به دلیل وجود دو گسل مهم در بستر آن است که در صورت بروز فعالیت، زلزله اى به بزرگى هفت درجه در مقیاس ریشتر به وجود خواهد آمد.
برنامه ریزى خاص جهت مصون سازى شهر تهران با علم به اینکه روى دو گسل شمالى و جنوبى خود گسترش یافته امرى ضرورى است چرا که رشد بى رویه جمعیت در شهر تهران و تمرکز انواع سرمایه گذارى هاى اقتصادى عمق فاجعه را بسیار بالا برده به طورى که بعضى از محققان آمریکایى بروز زلزله در تهران را بسیار ناگوارتر و سهمگین تر از انقراض دایناسورها مى دانند.
در زلزله رخ داده در گیلان و بم ۷۰ هزار نفر جان خود را از دست دادند و ۵۰ هزار میلیارد ریال خسارت رفاهى و اقتصادى به بار آمد، ولى باز مکانى چون تهران وجود داشت که کمک هاى انسان دوستانه هموطنان و کشورهاى دیگر را جمع آورى کند و به موقع وارد عمل شود تا از فاجعه بیشتر جلوگیرى کند، ولى اگر در تهران زلزله رخ دهد مکانى براى ساماندهى بازماندگان زلزله و محلى براى جمع آورى کمک ها وجود دارد؟
یکى از مشکلات اساسى که در اثر زلزله در تهران به وجود مى آید بروز آتش سوزى بعد از زلزله است. براى جلوگیرى از آتش سوزى و نشت گاز باید پیشگیرى از وقوع بلایاى ثانویه را مدنظر قرار داد و با مکان یابى و تاسیس مخازن در نواحى مطمئن و ایجاد قابلیت مرمت سریع براى سیستم، درصد آتش سوزى را به پایین ترین حد ممکن رسانید.
قطع منابع آب نیز از دیگر پیامدهاى زلزله است؛ آب یکى از عناصر مهم در زندگى و حیات اجتماع شهرى انسان به حساب مى آید، پس باید با تعریف سیستم ذخیره آب و آبرسانى در شهرها و استفاده از داده هاى لرزه اى، نقش توزیع گسل ها و مقاومت خاک اقدامات ضدلرزه اى را انجام داد. شبکه آبرسانى شهرى باید از یک سیستم مرکزى کنترل شود و امکان مرمت سریع و جایگزین در آن وجود داشته باشد.
از نکات فوق چنین برداشت مى شود که ایمن سازى شبکه هاى زیرساختى شهر در برابر زلزله، مى تواند نقش بسیار مهمى در افزایش مقاومت شهر در برابر زلزله ایفا کند. پس هرچه طول شبکه هاى زیرساختى شهر کمتر باشد، آسیب هاى وارده نیز به آنها کمتر خواهد بود و بهتر مى توان هنگام وقوع زلزله آنها را کنترل کرد.
شبکه ارتباطى؛ شاهراه حیات
شبکه ارتباطى شهر نقش حساسى در آسیب پذیرى شهر در برابر زلزله دارد. در صورتى که شبکه در اثر وقوع زلزله آسیب نبیند و کارایى خود را حفظ کند از تلفات زلزله به میزان زیادى کاسته خواهد شد زیرا امکان گریز از موقعیت هاى خطرناک به مناطق امن را فراهم مى کند و از طرفى عبور وسایط نقلیه امدادى و اطفاى حریق از طریق این شبکه به راحتى امکان پذیر خواهد شد.
شبکه ارتباطى با توجه به تاسیساتى از قبیل پل ها باید به نحوى طراحى شوند که مقاومت لازم را در برابر زلزله داشته باشند و این توجه به لزوم انجام مطالعات لرزه خیزى، موقعیت زمین شناسى و گسل ها و جنس خاک و ق€• را روشن مى سازد.
به طور کلى با طراحى شبکه ارتباطى کارآمد شهرى، مى توان صدمات زلزله در شهرها را کاهش داد. شبکه ارتباطى کارآمد شبکه اى است که داراى عرصه بیشتر بوده و سطح آن به نسبت سطح ساخته شده شهر بیشتر و داراى پل هاى کمترى باشد، با شبکه در خارج از شهر ارتباط مستقیم تر داشته و از پیچ و خم کمترى برخوردار باشد. همچنین ارتباط کاربرى هاى حساس شهرى مثل بیمارستان ها و آتش نشانى را به طور مستقیم برقرار کند، از حریم گسل ها نیز دور بوده و امکان جایگزینى آن از قبل تعریف و پیش بینى شده باشد.
در شهر تهران راه هاى ارتباطى بسیار تنگاتنگ و پیچیده است. معمولاً خیابان هاى اصلى شهر که بعضاً به بعضى از بیمارستان ها خاتمه مى یابد بسیار پرتردد هستند که در صورت وقوع زلزله تمامى راه ها مسدود و شاهراه حیاتى براى کمک رسانى به مردم قطع خواهد شد.
ساختمان هاى فرسوده؛ بلاى خانمان سوز
کوچه هاى تنگ و ساختمان هاى فرسوده که از هیچ گونه اصول خاصى براى ساخت و ساز و مقاوم سازى در برابر زلزله برخوردار نیستند معضل و خطرات احتمالى را صد چندان مى کنند. در این کوچه هاى تنگ هیچ راهى براى کمک رساندن به زیر آوارماندگان وجود ندارد و حتى کمک شایانى را نیز به بازماندگان حادثه نمى توان ارائه کرد.
برنامه ریزان شهرى بر این باورند که مقاوم سازى ساختمان ها و تقویت سازه هاى ساختمانى در امور شهرسازى و احداث بنا در شهرها و استفاده مناسب از تحقیقات در حوزه زمین شناسى و اقلیمى مى تواند نقش بسیار مهمى در کاهش خسارات و تلفات جانى داشته باشد.
نگاه دقیق به بافت هاى فرسوده این واقعیت را نمایان مى سازد که سرمایه در این نقاط تمرکز پیدا نمى کند به طورى که بساز و بفروش ها این ریسک را نمى پذیرند تا در چنین مناطقى سرمایه گذارى کنند و سرمایه خود را مورد آماج قرار دهند.
یکى از مهم ترین فعالیت هایى که مسؤولان شهرى در زمان نزدیک باید جزو برنامه هاى آتى خود قرار دهند سرمایه گذارى در ساخت و مرمت و ایجاد استحکام در ساختمان هاى قدیمى با استفاده از مصالح ساختمانى مرغوب و تنظیم مقررات جهت کنترل ساخت و سازهاست.
سیکل معیوب به بیمارستان ها نیز رسید
به طور خلاصه سیکل معیوب در اصول شهرسازى، بیمارستان ها را نیز بى نصیب نگذاشته است به نحوى که مى توان به جرات گفت حدود ۵۰ درصد از بیمارستان هاى شهر تهران و ۷۰ درصد از بیمارستان هاى کل کشور به دلیل قدمت بیش از ۳۰ سال مقاومت کافى را در مقابل زلزله ندارند در حالى که این بیمارستان ها باید در زمان وقوع چنین شرایطى از استحکام بالایى برخوردار باشند و خدمات را بدون هیچ وقفه اى به آسیب دیدگان ارائه کنند.
آمار و ارقام نشان مى دهد که از ابتداى قرن بیستم تاکنون بیش از ۴/۲ میلیون نفر انسان در اثر سوانح طبیعى جان خود را از دست داده اند، از این میان ۵۱ درصد ناشى از زمین لرزه است که ۸۵/۵ درصد آن مربوط به کشورهاى آسیایى و اقیانوسیه است که تنها دلیل و توجیه آن عدم توجه به اقدامات پیشگیرى است.
سانحه، فاجعه یا بحران در پس وقوع زلزله، یک پدیده اجتماعى است که موجب بر هم ریختگى نهادهاى اجتماعى در یک دوره مى شود ولى باعث از بین رفتن این نهادها نشده و جامعه به زندگى خود ادامه مى دهد. مشکلات و عواقب پس از وقوع زلزله، از نظر وخامت کمتر از خرابى ها و خسارات اولیه آن نیست. به دنبال وقوع زلزله، تعداد کثیرى از مردم بى خانمان شده، از غذا و پوشاک و سایر ضروریات زندگى محروم مى شوند، در معرض اثرات نامطلوب شرایط اقلیمى و بیمارى هاى واگیردار قرار مى گیرند و دچار اختلالات اجتماعى مى شوند. مقاوم سازى و برقرارى مجدد سرویس هاى ضرورى، بازسازى، ایجاد سرپناه و مسکن موقت، تخریب اماکن ناامن و پاکسازى مناطق صدمه دیده، بهداشت، استقرار وضعیت عادى، مددکارى، ارزیابى و بازنگرى قوانین و برنامه هاى مدیریت بحران، توسعه پژوهش و آموزش از اهم فعالیت ها و اقدامات مورد نیاز پس از بحران زمین لرزه اند که این مرحله پس از یک پروسه طولانى مدت براى بازگرداندن اوضاع به حالت عادى و به جریان انداختن دوباره حیات و زندگى در مراکز جمعیتى به حساب مى آید. پیشگیرى همیشه مؤثرتر از درمان است، پس امید است برنامه ریزان شهرى قبل از بروز تلفات سنگین مالى و انسانى در پى چاره باشند تا در زمان زلزله با این مشکل مواجه نباشند که کم کارى خود را به ارگان دیگرى بچسبانند.
دوره بازگشت زمین لرزه هاى بزرگ
اغلب زمین لرزه ها در امتداد گسل هاى فعال اتفاق مى افتند. از این رو شناسایى گسل هاى فعال و نقشه بردارى از آنها (مناطق لرزه خیز) یا به عبارتى محل هاى وقوع زمین لرزه هاى احتمالى را مشخص مى کند. گردآورى اطلاعات در مورد زمین لرز ه هاى گذشته یک منطقه و پیاده کردن آنها روى نقشه، مناطق خطر را هرچه بهتر مشخص مى سازد. بررسى هاى آمارى فراوانى رخداد زمین لرز ه ها در یک منطقه احتمال «دوره بازگشت» زمین لرزه با یک بزرگى مشخص را به دست مى دهد به همین دلیل جداولى جهت بررسى زمین لرزه هاى ایران و جهان تنظیم شده است. به عنوان مثال، اگر دوره بازگشت زمین لرزه هاى هفت ریشترى یک منطقه ۱۰۰ سال باشد، به این معنى است که در هر قرن یک زمین لرزه با بزرگى هفت ریشتر ممکن است در منطقه اتفاق بیفتد. به این ترتیب هرچه از زمان وقوع زمین لرزه مخرب قبلى منطقه بگذرد، احتمال وقوع زمین لرزه مخرب بعدى بیشتر مى شود.
موش زلزله یاب؟
پژوهشگران ژاپنى مشاهده کرده اند که موش هاى آزمایشگاهى پس از قرار گرفتن در معرض میدان هاى الکتریکى و مغناطیسى مشابه آنچه گاه پیش از زمین لرزه ردیابى مى شود، رفتارهاى غیرعادى از خود بروز مى دهند. شدت این میدان ها بسیار کمتر از چیزى است که انسان ها قادر به درک آن باشند. تاکاشى یاگى، استاد دانشگاه اوساکا مى گوید، او نخستین بار ۱۰ سال قبل، درست یک روز قبل از زلزله شهر کوبه در جنوب ژاپن در آزمایشگاه خود متوجه رفتار غیرعادى موش ها شد. رفتار مضطرب موش ها پیش از زمین لرزه بار دیگر پس از آنکه در معرض میدان هاى متغیر الکترومغناطیسى قرار داده شدند، بروز کرد که نشان مى داد مى توان از این حیوانات به عنوان وسیله اى ابتدایى براى پیش بینى زلزله استفاده کرد. با این حال، زیست شناسان اشاره مى کنند که رفتار غیرعادى در موش ها به سختى قابل تعبیر است که این موضوع فواید این فن را محدود مى کند.
تخمین شدت
«شدت» یک زمین لرزه از روى آثار خرابى هایى که زمین لرزه بر انسان و محیط مى گذارد مشخص مى شود. شدت ارتعاشات حاصل از زمین لرزه با یک مقیاس دوازده گانه به نام «مرکالى» که بر مبناى مقدار خسارات سطحى توصیف مى شود، مشخص مى شود. این مقیاس که کاملاً حالتى کیفى و توصیفى دارد از یک (I ) شروع مى شود و به ۱۲ (XII ) که شدت خرابى آن فاجعه آمیز است ختم مى شود. باید توجه داشت که شدت زمین لرزه با افزایش فاصله از مرکز آن کاهش مى یابد. خطى که تمام نقاطى را که یک شدت به خصوص از زمین لرزه را تحمل کرده اند به هم وصل مى کند به نام «خط هم شدت» (خط هملرز) موسوم است. در شرایط مساوى، هرچه عمق کانونى زمین لرزه کمتر باشد، قدرت تخریب آن بیشتر مى شود. گرچه با دورشدن از خاستگاه زمین لرزه از قدرت تخریبى آن کاسته مى شود، ولى امواج زمین لرزه ممکن است در رسیدن به خاک ها یا محل گسل هاى دیگر تشدید شوند.
اقدامات لازم بعد از وقوع زلزله
یکى از مهم ترین کارهایى که بعد از وقوع زلزله باید انجام داد حفظ خونسردى است تا از این طریق بتوان اقدامات ثانویه دیگر را به سرعت انجام داد. بعد از وقوع زلزله باید منابع گرمایى و سوختى را خاموش کرد و به سرعت شیر گاز را بست تا از خطر آتش سوزى جلوگیرى شود. اقدام بعدى باز گذاشتن راه هاى خروج از ساختمان است تا در صورت وقوع حادثه اى دیگر بتوان به سرعت از ساختمان خارج شد. کسانى که در حال رانندگى با زلزله رو به رو مى شوند باید به سرعت ماشین را نگه دارند و آن را خاموش کنند. در صورتى که از ماشین خارج مى شوند، کلید را از سوئیچ خارج نکنند تا در صورت لزوم بتوانند ماشین را به سرعت روشن کرده و حرکت دهند.
بعد از زلزله صددرصد به اخبار رادیو یا تلویزیون توجه شود تا از آخرین وضعیت موجود آگاهى لازم به دست آید.
