سرویس بین الملل جوان آنلاین: امریکا در دوره زمامداری دونالد ترامپ با خروج از توافقات و پیمانهای کنترل تسلیحات، روند گسترش و افزایش توانمندیهای موشکی و هستهای خود را در پیش گرفته است. این مسئله نگرانی شدید روسیه به عنوان رقیب اصلی نظامی امریکا را برانگیخته است. در عین حال اقدامات اخیر دولت ترامپ در زمینه خروج از پیمانهای تسلیحات هستهای مانند پیمان نیروهای هستهای میانبرد (آی ان اف)، اعلام خروج از پیمان آسمانهای باز و نیز قصد واشنگتن برای تمدید نکردن پیمان استارت جدید در سال ۲۰۲۱ در راستای تحقق اهداف مدنظر در دکترین هستهای جدید امریکا موسوم به «بازبینی وضعیت هستهای (ان پی آر)» صورت گرفته است. این سند که در فوریه ۲۰۱۸ منتشر شد بر تقویت زرادخانه هستهای، ساخت تسلیحات اتمی جدید و در پیش گرفتن رویکردی نوین در باره حمله هستهای و نیز اقدامات پیشدستانه هستهای تأکید دارد. این مسئله واکنش روسیه را با ایجاد تغییرات مهمی در دکترین هستهای این کشور به دنبال داشته است. با توجه به اینکه در چارچوب تغییرات در استراتژی هستهای و نظامی امریکا، توسعه موشکهای جدید دارای قابلیت حمل کلاهک هستهای مد نظر قرار گرفته است، بنابراین میتوان پیشبینی کرد هرگونه حمله احتمالی امریکا به روسیه به صورت حملات موشکی خواهد بود و وزارت دفاع روسیه و نیز وزارت خارجه این کشور موضع جدیدی در این زمینه اتخاذ کردهاند.
موضع جدید وزارت دفاع
وزارت دفاع روسیه در ۱۸ مرداد اعلام کرد هرگونه حمله موشکی به این کشور را از نوع هستهای قلمداد کرده و به آن پاسخ اتمی خواهد داد. مقامات ارشد نظامی روسیه در این راستا اعلام کردند این کشور در صورت حمله موشکی از خارج، با سلاح هستهای به دشمن پاسخ خواهد داد. ژنرال «آندره استرلین» رئیس اداره اصلی عملیات ستاد کل ارتش روسیه و «الکساندر خریاپین» کارشناس مرکز پژوهشهای نظامی راهبردی آکادمی نظامی ستاد کل ارتش روسیه در مقاله مشترکی در روزنامه «کراسنایا زویوزدا» ارگان وزارت دفاع روسیه با تصریح به این امر، دلیل آن را این مسئله عنوان کردند که هرگونه حمله به روسیه به معنای تلاش برای نابودی آن تلقی میشود. روزنامه رسمی وزارت دفاع روسیه نوشت: «هرگونه حمله موشکی، از نوع هستهای در نظر گرفته خواهد شد، زیرا امکان تشخیص اینکه موشک چه کلاهکی حمل میکند وجود ندارد و موجب پاسخ اتمی خواهد شد.» این وزارتخانه افزود: «به محض اینکه رادارها پرتاب موشک بالستیک به سمت قلمرو روسیه را ردیابی کنند، فرماندهی نظامی بهطور خودکار مطلع شده و مقیاس استفاده از سلاحهای هستهای را معین خواهد کرد.» در این مقاله تصریح شده که پیمان منع گسترش تسلیحات هستهای (ان پی تی) و پیمان منع جامع آزمایشات هستهای (سی تی بیتی) نیز اکنون زیر سؤال هستند و «نابودی این دو پیمان به آغاز رقابت تسلیحات هستهای در سراسر جهان منجر خواهد شد. ممکن است تعداد کشورهای دارای سلاح هستهای و نیز کشورهایی که در آستانه دستیابی به سلاح اتمی قرار گرفتهاند نیز افزایش یابد.»
موضع وزارت خارجه
وزارت خارجه روسیه نیز روز ۱۳ مرداد با صدور بیانیهای ضمن هشدار در باره تهدیدات موشکی امریکا اعلام کرد نمیتواند تهدیدات موشکی واشنگتن علیه خود را تحمل کند. در بیانیه این وزارتخانه آمده است: «استقرار موشکهای موشکهای کوتاهبرد و میانبرد امریکا در مناطق متعدد جهان، به شکل بسیار خطرناکی امنیت منطقهای و جهانی را تهدید میکند و دور جدیدی از مسابقه تسلیحاتی را به راه خواهد انداخت و روسیه نمیتواند وجود خطرات موشکی که سرزمینش را تهدید میکند، نادیده بگیرد و این مسئله نیازمند پاسخ دادن فوری است.»
در این بیانیه که به مناسبت خروج امریکا از پیمان نیروهای هستهای میانبرد (آی ان اف) صادر شده است تنها راهکار منطقی خروج از وضعیت کنونی، تلاش برای دستیابی به توافقی قابل قبول از راه سیاسی و دیپلماتیک دانسته شده و آمادگی مسکو برای بازگرداندن امنیت بینالمللی و ثبات راهبردی به جهان مورد تأکید قرار گرفته است.
امریکا و شوروی، در دسامبر ۱۹۸۷ پیمان نیروهای هستهای میانبرد را امضا کردند. پیمان «ای ان اف» ضمن نابودی موشکهای کروز و بالستیک ممنوعه واشنگتن و مسکو را از استقرار موشکهای بالستیک و کروز در اروپا با برد بین ۵۰۰ تا ۵۵۰۰ کیلومتر منع میکرد. روسیه به عنوان جانشین شوروی اجرای این پیمان را در دو دهه گذشته ادامه داده بود.
اقدامات دولت ترامپ
دولت ترامپ در یک سال گذشته با رهایی از محدودیتهای مطرح در پیمانای ان اف، روند پرشتاب توسعه و استقرار انواع موشکهای جدید کوتاهبرد و میانبرد دارای قابلیت حمل کلاهک هستهای را آغاز کرده است. مسئلهای که با واکنش منفی روسیه مواجه شده و واشنگتن را متهم به برهم زدن ثبات راهبردی در عرصه جهانی و تلاش برای به راه انداختن مسابقه تسلیحاتی جدیدی با هدف تضعیف توان اقتصادی روسیه کرده است. پس از اعلام خروج امریکا از پیمان «ای ان اف» روسیه تلاش زیادی برای از سرگیری مذاکرات به منظور تجدید حیات این پیمان مهم کنترل تسلیحات انجام داد. روسها به تدریج به این باور رسیدهاند که واشنگتن اساساً خواهان تداوم و بقای این پیمانها نیست، اما مسئله جدیدی که به نگرانی روسیه به ویژه ولادیمیر پوتین رئیسجمهور این کشور افزوده، این است که اساساً ترامپ و دولتش قابل اعتماد و اتکا نیستند و حتی در صورت وصول به توافق با آن در حوزه پیمانهای کنترل تسلیحات، ترامپ میتواند به راحتی نقض عهد کرده و از اجرای تعهدات امریکا در این باره خودداری کند.
تغییر دکترین هستهای روسیه
با توجه به تغییرات اساسی در دکترین هستهای امریکا و افزایش قابل توجه تهدیدات هستهای و موشکی علیه روسیه، مسکو به این مسئله واکنش جدی نشان داده است. ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه در ۱۴ خرداد ۱۳۹۹ در دستوری، سیاست جدید روسیه در عرصه بازدارندگی هستهای را تأیید و برای اجرا ابلاغ کرد. براساس فرمان اجرایی جدید، آستانه امکان استفاده از تسلیحات هستهای توسط روسیه کاهش یافته است. پیشتر در چارچوب دکترین هستهای روسیه، تنها در صورتی که روسیه با «تهدید حمله هستهای» یا «حمله هستهای» مواجه میشد میتوانست از تسلیحات هستهای استفاده کند، اما طبق فرمان جدید حتی در صورتی که روسیه با تسلیحات متعارف نیز مورد حمله قرار بگیرد یا تهدیدی علیه موجودیت این کشور رخ دهد، مسکو از بازدارندگی هستهای خود استفاده خواهد کرد. براساس دکترین جدید هستهای روسیه حتی اگر یکی از متحدان و دوستان این کشور نیز هدف حمله هستهای قرار بگیرد، مسکو از تسلیحات هستهای استفاده خواهد کرد. دکترین هستهای روسیه پس از آن تغییر کرد که دولت ترامپ آستانه استفاده از تسلیحات هستهای را پایین آورد و به حملات با تسلیحات متعارف کاهش داد. مسکو نسبت به رویکرد «نامحدود» واشنگتن در قبال مسئله استفاده از تسلیحات هستهای ابراز نگرانی و اعلام کرده است تمامی تدابیر لازم را برای حصول اطمینان از امنیت خود با توجه به رویکردهای تعریف شده در دکترین هستهای امریکا به کار میبندد. روسیه بارها تأکید کرده است که توان نظامی این کشور جنبه دفاعی دارد و هیچگاه آغازگر حمله اتمی علیه کشوری دیگر نخواهد بود. بدین ترتیب تغییر دکترین هستهای روسیه بیش از اینکه ناشی از جنگطلبی مسکو یا قصد آن برای توسعه تسلیحات هستهای باشد، واکنشی به تغییرات در دکترین هستهای امریکا به منظور ایجاد شرایط مساوی در باره احتمال کاربرد سلاحهای هستهای است. با توجه به اینکه واشنگتن در بازبینی استراتژی هستهای امریکا موارد استفاده از تسلیحات اتمی را به نحو قابل توجهی افزایش داده، طبیعی است مسکو نیز همپایه با آن موارد جدیدی را در سناریوهای کاربرد تسلیحات هستهای از جانب خود بگنجاند.
جمعبندی
شواهد نشان میدهد دولت ترامپ به رغم لفاظیها درباره آمادگی برای انعقاد پیمانهای موشکی و هستهای جدید در زمینه محدودسازی موشکهای کوتاهبرد و میانبرد و نیز تسلیحات هستهای استراتژیک، قصد جدی در این زمینه ندارد. با فروپاشی پیمان «ای ان اف» اکنون واشنگتن در مسیر خطرناک توسعه و استقرار انواع موشکهای کوتاهبرد و میانبرد دارای قابلیت حمل کلاهک هستهای قدم نهاده است. ضمن اینکه واشنگتن با مانعتراشیها و مطرح کردن شروط غیر عملی نشان داده است قصد تمدید پیمان استارت جدید را ندارد. پایان این معاهده در فوریه ۲۰۲۱ موجب میشود تا امریکا بار دیگر توسعه تسلیحات هستهای استراتژیک را بدون هیچ محدودیتی آغاز کند که با واکنش متقابل روسیه مواجه خواهد شد و این امر باعث افزایش بیثباتی در عرصه بینالمللی و گسترش مسابقه تسلیحات هستهای بین قدرتهای هستهای جهان خواهد شد. بدین ترتیب به نظر میرسد مواضع اخیر روسیه در زمینه پاسخ هستهای به هر نوع حمله موشکی و نیز مقابله با افزایش تهدیدات موشکی امریکا در نقاط مختلف جهان در واقع واکنشی به تهدیدات روزافزون امریکا و نه اقدامی جنگطلبانه یا تهاجمی است.
