مقامات ترکیه طی روزهای گذشته بار دیگر بر آمادگی این کشور برای میانجیگری در مسأله هستهای ایران تأکید کردند. طی سالهای گذشته میانجیگری در مسائل مهم منطقه به یکی از اولویتهای سیاست خارجی وارث امپراتوری عثمانی تبدیل شده است. ترکیه میانجیگری عمدتا نافرجام میان حماس و فتح، رژیم صهیونیستی و تشکیلات خودگردان فلسطین، سوریه و رژیم صهیونیستی، افغانستان و پاکستان را در کارنامه خود دارد. در حال حاضر نیز ترکیه میانجیگری میان سوریه و عراق، ارمنستان و جمهوری آذربایجان و ایران با 1+5 را در دستور کار دارد. ترکها طی سالهای گذشته تلاش گستردهای برای ایفای نقش میانجیگری در مذاکرات هستهای ایران انجام دادهاند و این موضوع یکی از محورهای سفر مقامات ترک به تهران از جمله سفر اخیر احمد داود اوغلو وزیر امورخارجه ترکیه به ایران بود. داوود اوغلو در دیدار با سعید جلیلی سرپرست گروه مذاکرهکننده اتمی ایران با 1+5 اعلام کرد که حاضر است برای رسیدن به توافق هرچه سریعتر در مورد برنامه هستهای ایران، هر کاری را که میتواند انجام دهد. ترکیه حدود سه سال پیش دو بار میزبان مذاکرات علی لاریجانی دبیروقت شورایعالی امنیت ملی ایران با خاویر سولانا مسؤول سیاست خارجی اتحادیه اروپا بود. سال گذشته همزمان با سفر منوچهر متکی وزیر امورخارجه کشورمان به آنکارا مسأله میانجیگری ترکیه در موضوع هستهای ایران مطرح شد که تهران و کشورهای غربی از آن استقبال نکردند و نهایتا مقامات ایران اعلام کردند که ترکیه میتواند نقش تسهیلکننده در موضوع هستهای ایران داشته باشد. در حال حاضر نیز به دنبال اعلام بسته جدید پیشنهادی ایران به کشورهای 1+5 و توافق دو طرف برای آغاز مذاکرت از اول اکتبر، ترکها از آمادگی این کشور برای میانجیگری میان ایران و غرب و میزبانی مذاکرات سخن میگویند. این در شرایطی است که اساساً مذاکرات ایران با 1+5 مستقیم است و نیازی به میانجی احساس نمی شود. موضوع مهم برای مذاکرات اکتبر مسأله میزبان مذاکرات است که ترکیه میتواند یکی از نامزدهای آن باشد چه اینکه اغلب کارشناسان بر برگزاری مذاکرات در مقر سازمان ملل تأکید دارند. حتی ترکیه اگر میزبان مذاکرات ایران و گروه 1+5 باشد این به معنای میانجیگری نخواهد بود و ترکیه نقش میزبان و حداکثر تسهیلکننده را ایفا خواهد کرد. خاویر سولانا مسؤول سیاست خارجی اتحادیه اروپا اعلام کرده است که احتمالا مذاکرات میان پنج عضو دائم شورای امنیت و آلمان با ایران در ترکیه برگزار خواهد شد. کشورهای غربی تلاش دارند اینگونه القاء کنند که انتخاب یک کشور اسلامی به عنوان میزبان مذاکرات نشان دهنده حسن نیت آنها به روند جدید مذاکرات است. در این میان بوراک اوزوگرگین سخنگوی وزارت امور خارجه ترکیه تایید کرد که ترکیه پیشنهاد کرده است که میزبان این نشست باشد.
واقعیت این است که آنکارا انگیزههای فراوانی برای میزبانی و حتی میانجگیری در موضوع هستهای ایران دارد. تحقق این موضوع دستاوردی برای سیاست خارجی ترکیه محسوب میشود و برگهای امتیازی برای این کشور در قبال ایران و اتحادیه اروپا ایجاد میکند. اگر چه این نظر از سوی برخی محافل ترکیه مطرح میشود که ترکیه به واسطه پیوندهای اقتصادی با ایران به ویژه در بحث انرژی و طرحهایی که در این روند مدنظر دارد به دنبال حل اختلافات ایران و و پنج علاوه یک است و در این روند نیز مشتاق ایفای نقش میانجیگری است اما انگیزههای آنکارا فراتر از این موضوع است. ترکیه نامزد عضویت در اتحادیه اروپا، عضو شورای اروپا و سازمان امنیت و همکاری اروپا و تنها کشور اسلامی عضو ناتو از سال 1952 تاکنون است و در عین حال عضو فعال سازمان کنفرانس اسلامی بوده و دبیرکلی این سازمان در حال حاضر در اختیار این کشور است. بر همین اساس ترکیه همواره از ایفای نقش پل ارتباطی میان شرق و غرب سخن میگوید. به عبارت دیگر ترکیه سعی میکند از موقعیت جغرافیایی خود به نحو احسن در جهت منافع خود بهرهبرداری کند. بر این اساس درخواست میزبانی یا میانجگیری مذاکرات ایران و 1+5 در راستای این سیاست کلی و تعریف شده ترکیه است. از نظر دولتمردان آنکارا تحقق ایده میزبانی ومیانجیگری از یک سو موقعیت این کشور در قبال مذاکرات با اتحادیه اروپا را تقویت میکند و از سوی دیگر فرصتهای سیاسی و فنی در روند اجرای برنامه این کشوربرای ساخت نیروگاههای هستهای ایجاد میکند. مناقصه ساخت اولین نیروگاه هستهای ترکیه اکتبر سال گذشته برگزار شد که از آن غیر از شرکت اتم استروی اکسپورت روسیه هیچ شرکت اروپایی یا آمریکایی استقبال نکردند. از نظر مقامات آنکارا ایفای نقش میزبان، تسهیلکننده و یا میانجی در موضوع هستهای ایران، وزن سیاسی این کشور در تحولات خاورمیانه را بالا میبرد. اساسا اینکه ایران نقش اول را در معادلات سیاسی خاورمیانه به عنوان قدرت منطقهای ایفاء کند چندان باب میل مقامات آنکارا نیست. حتی برخی از کارشناسان معتقدند ترکیه تلاش دارد به نوعی پرچمداری موضوع فلسطین و قدس را از ایران اخذ کند. آنکارا در این مسیر از روشهای تبلیغاتی و کم هزینه استفاده میکند که نمونه بارز آن درگیری لفظی اردوغان با شیمون پرز، رئیس رژیم صهیونیستی در میزگرد مدلی برای غزه در حاشیه اجلاس داووس بود که منجر به حمایت گسترده افکار عمومی مسلمانان و آزادگان از ترکیه شد اما ترکیه حتی در همان مقطع تجاوز رژیم صهیونیستی به غزه نیز حاضر نشد به اقدامات عملی نظیر لغو قراردادهای نظامی یا اقتصادی و تعطیلی سفارت رژیم صهیونیستی درآنکارا دست بزند.
در هر حال تحرکات ترکیه برای میزبانی مذاکرات یا به اصطلاح میانجیگری در راستای پررنگ کردن نقش این کشور در مسائل خاورمیانه و القای این موضوع است که دایره تأثیرگذاری ترکیه شامل ایران قدرت اول خاورمیانه نیز میشود، قابل ارزیابی است. ضمن اینکه دولتمردان آنکارا امیدوارند با تحقق این ایده به نوعی حمایتهای ایران را در مسائلی نظیر عادی سازی مناسبات ترکیه و ارمنستان اخذ کنند.
شکی نیست که ترکیه برای ایفای نقش میزبانی یا تسهیلکننده در موضوع هستهای ایران باید موضع بیطرفی داشته باشد. البته تاکنون مقامات ترکیه از حق ایران برای استفاده از انرژی صلح آمیز هستهای حمایت کردهاند اما گهگاه موضوعات خوشایند غرب و صهیونیستها نیز مطرح شده که از جمله آنها اظهارات شش ماه پیش مرادمرجان، رئیس کمیته روابط خارجی مجلس ترکیه و نایب رئیس سابق حزب عدالت و توسعه در سفر به فلسطین اشغالی درباره نگرانی مشترک ترکیه و رژیم صهیونیستی از فعالیتهای هستهای ایران بود. حال آنکه مقامات ترکیه به خوبی میدانند که فعالیتهای هستهای ایران تحت نظر آژانس بین المللی انرژی هستهای بوده و صلحآمیز است. اینگونه اظهارات این نظر را تقویت میکند که ترکیه مایل به ایران هستهای نیست و اگرچنین نظری صحت داشته باشد ترکها نباید منتظر استقبال از پیشنهاد میزبانی باشند. ترکیه خود برای دستیابی به انرژی هستهای تلاش میکند و تاکنون کشورهای غربی کوچکترین تضمینی به آنکارا نداده و حاضر نشدند در مناقصه ساخت نیروگاه هستهای شرکت کنند. در واقع مقاومتهای ایران در ارتباط با دستیابی به انرژی هستهای راه کشورهایی نظیر ترکیه را برای رسیدن به انرژی هستهای هموار میکند و در چنین روندی حمایتهای، صادقانه آنکارا از فعالیت هستهای ایران انتظار میرود.
احمد کاظمی
