کردستان؛ کریدور ورود ترکیه به اروپا

بعد از تلاش‌های دولت اردوغان برای مذاكره با قبرس درباره مناطق ترك‌نشین در سال 2004، طرح او برای شروع مذاكرات صلح با «پ.ك.ك» را باید دومین گام آنكارا برای ترسیم چارچوب‌های تازه یك جایگاه منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تازه قلمداد كرد. اولین گام‌های اردوغان برای ترسیم چشم‌انداز جدید در روابط با كردها كه یك ششم جمعیت تركیه را تشكیل می‌دهند، ماه پیش برداشته شد؛ زمانی كه رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر تركیه با احمد ترك، رهبر حزب جامعه دموكراتیك كرد تركیه (DTP) ملاقات كرد. او بعد از ملاقات با احمد ترك در كنفرانس مطبوعاتی گفت: مردم ما خواستار اتحاد و... و پایان یافتن خونریزی و كشتار هستند.اشاره اردوغان به 25 سال رویارویی كردهای تركیه و به خصوص حزب كارگران كردستان (پ.ك.ك) بود كه بیش از 40 هزار قربانی بر جای گذاشته و براساس برآوردها، چیزی حدود 300 میلیارد دلار هزینه داشته است. پیش از ملاقات اردوغان با رهبر بزرگ‌ترین حزب كردی درون جامعه تركیه، عبدالله گل رئیس‌جمهور تركیه نیز گفته بود كه اكنون فرصتی تاریخی برای صلح وجود دارد.البته تصمیم دولت تركیه برای تنش‌زدایی با كردها چیز جدیدی نیست، چون دولت اردوغان از چندین ماه قبل قدم‌هایی را برداشته بود كه نشان می‌داد آنكارا طرح‌های جدید و بلندپروازانه‌ای را در دستور كار خود قرار داده است. اوایل سال 2009 شبكه تلویزیون دولتی تركیه، اولین شبكه تلویزیونی كردزبان را راه‌اندازی كرد و مدتی قبل از آن هم به مدارس خصوصی خود اجازه داده بود كه درس‌های خود را به زبان كردی به دانش‌آموزان ارائه كنند. اواسط ماه جولای مشاور اردوغان طی مقاله‌ای پیشنهاد كرد دانشگاه‌های تركیه دپارتمان‌های زبان كردی راه‌اندازی كنند، روستاهای مناطق كردنشین به نام‌های سابق خود به زبان كردی برگردند و پارلمان تركیه نیز كمیته‌ای تشكیل دهد تا موضوع كشتار غیرنظامیان در دوران اوج درگیری بین دولت تركیه و كردهای «پ.ك.ك» مورد بررسی قرار بگیرد. آخرین تلاش‌های دولت اردوغان برای بازسازی مناسبات خود با كردها، ارائه طرح برگزاری مذاكرات صلح با حزب كارگران كردستان (پ.ك.ك) است كه در داخل جامعه تركیه واكنش‌های مختلفی داشته است. اكثر احزاب مخالف دولت، از جمله حزب سكولار ملی‌گرا، دولت اردوغان را متهم می‌كنند كه در حال تسلیم شدن در برابر تروریست‌های «پ.ك.ك» است. ارتش تركیه هم كه طی 25 سال گذشته سكاندار سركوب «پ.ك.ك» در مناطق شمالی عراق بوده، به طور جدی مذاكره با كردهای «پ.ك.ك» را رد كرده است. ژنرال ایكر باسبوگ، ‌رئیس ستاد ارتش تركیه چند روز قبل بیانیه‌ای منتشر و اعلام كرد كه ارتش از تلاش برای تقویت حقوق كردها استقبال می‌كند ولی مخالف مذاكره با شورشیان «پ.ك.ك» است. در این بیانیه كه نخستین موضع‌گیری ارتش درباره طرح اردوغان برای مذاكره با كردهاست، آمده است: ارتش از شركت در هرگونه فعالیتی كه ممكن است منجر به پیشبرد تماس با سازمان‌های تروریستی یا حامیان آنها شود، اجتناب خواهد كرد. مخالفان دولت تركیه را متهم می‌كنند كه با طرح خود، زمینه تجزیه تركیه را فراهم می‌كند و ممكن است تركیه به سرنوشتی مانند یوگسلاوی سابق گرفتار شود. صرفنظر از بحث‌هایی كه مخالفان و موافقان مطرح می‌كنند، این سؤال كلیدی وجود دارد كه چرا دولت تركیه به سمت تنش‌زدایی با كردها و به طور خاص حزب كارگران كردستان گام برمی‌دارد، اهداف اردوغان از شروع این مذاكرات چیست و چرا ارتش و احزاب سكولار با آن مخالفت می‌كنند؟ اهداف، رویكردها و راهكارهاپیروزی رجب طیب اردوغان و حزب عدالت توسعه در انتخابات تركیه در جولای 2007 وضعیت اسلام‌گرایان و حزب را بیش از گذشته تثبیت كرد. اگرچه دولت تركیه معتقد است عضویت در اتحادیه اروپا یك هدف استراتژیك است، ولی به نظر می‌رسد طی دو سال گذشته در نحوه تعامل دولت تركیه با این اتحادیه تغییرات مهمی به وجود آمده است. صرف نظر از مسائل مربوط به اسلام‌گرایی و تأثیر توازن جمعیتی ترك بر جمعیت مسلمانان قاره سبز، اروپاییان معتقدند كه تركیه با عضویت در اتحادیه مشكلات محیطی خودش را هم برای اروپاییان به ارمغان خواهد آورد. به بیان دیگر اگر رویارویی با كردها، تنش با ارمنستان و مشكلاتی از این دست در حال حاضر مربوط به دولت تركیه است، بعد از ورود آنكارا به اتحادیه اروپا این مباحث به عنوان یك مشكل اروپایی مطرح خواهد شد.از طرف دیگر به نظر می‌رسد خود ترك‌ها نیز به این نتیجه رسیده‌اند كه به جای درخواست‌های مكرری كه گاه هزینه‌های پرستیژی نیز به همراه داشته شرایطی فراهم كنند تا ضمن حل مشكلات پیرامون، اروپا چاره‌ای جز عضویت تركیه در این اتحادیه نداشته باشد و به اصطلاح آنكارا خود را به اروپاییان دیكته كند. در واقع برنامه‌هایی كه دولت اردوغان از اوایل سال 2008 در حوزه‌های مختلف سیاست خارجی شروع كرده در همین چارچوب قابل تحلیل و ارزیابی است. بیناوهریتیج اوایل ژانویه 2009 طی مقاله‌ای با عنوان «طرح‌های سیاست‌ خارجی تركیه در سال 2009» كه حاصل گفت‌وگو با مقام‌های حزب عدالت و توسعه است، نوشت:‌تركیه در حال طرحی برای تقویت تعاملات سیاست خارجی خود در قفقاز، خاورمیانه، اروپا و (حوزه) مدیترانه است. این موضوع نشان می‌دهد كه تركیه در حال قبول تمایلات چندمنظوره‌ای مانند كاهش نقش آمریكا در عراق، نقش فزاینده روسیه در قفقاز جنوبی و آینده رویارویی بر سر برنامه هسته‌ای ایران است. آنكارا در همه این تحولات نقش مهمی ایفا خواهد كرد تا منافع خود را در شمال، جنوب، شرق و غرب (مرزهایش) تأمین كند. نگاه جدی‌تر تركیه به مسائل خاورمیانه از جمله روند صلح فلسطینیان با رژیم صهیونیستی و جنگ غزه، تلاش برای ایفای نقش میانجیگرانه بین ایران- آمریكا و عراق – سوریه، شروع روند تنش‌زدایی با ارمنستان، مذاكره با روس‌ها و تحولاتی از این دست همگی بیان‌‌كننده تمایل فزاینده ترك‌ها برای ایفای نقش محوری در حوزه خاورمیانه، قفقاز و آسیای مركزی است.نگاه جدید ترك‌ها به مسأله كردها و طرح جدید دولت اردوغان برای مذاكره با «پ.ك.ك» را نیز باید در همین چارچوب ارزیابی كرد. ترك‌ها معتقدند كه حل بحران‌ها و كشمكش‌هایی كه آنكارا در حوزه محیطی خود با آنها روبه‌روست، از یك طرف بهانه برخی كشورهای اروپایی برای مانع تراشی در راه عضویت آنها در اتحادیه را از بین می‌برد و از طرف دیگر به ارتقای جایگاه منطقه‌ای آنها كمك خواهد كرد. اگمن یاگیس، وزیر كشور تركیه و رئیس هیأت مذاكره‌كننده با اتحادیه اروپا چهارشنبه هفته قبل در گفت‌وگو با روزنامه زمان، چاپ تركیه با اشاره به مذاكرات تركیه و ارمنستان گفت: روند نزدیكی به ارمنستان اثری مثبت بر مناسبات تركیه با اتحادیه اروپا خواهد گذاشت.دولت تركیه طرح صلح با «پ.ك.ك» را هم (صرف‌نظر از محتوای آن) به عنوان زمینه‌ای برای تسهیل ورود به اتحادیه اروپا تلقی می‌كند، ولی این طرح برای دولت آقای اردوغان مزایای دیگری نیز به همراه دارد.1- اردوغان سعی می‌كند از تنش‌زدایی با كردها به عنوان ابزاری برای تقلیل نقش‌آفرینی ارتش در جامعه تركیه استفاده كند. وی ارتش را حافظ نظام لائیك تركیه می‌داند ولی آن چیزی كه باعث نفوذ ‌بیش از حد آن شده، وجود تهدید بزرگی مانند كردهای تركیه است. اگر روند تنش‌زدایی با كردها ادامه پیدا كند و تهدید «پ.ك.ك» مرتفع شود، مشروعیت نفوذ بی‌حد و حصر نظامیان در جامعه سیاسی تركیه به چالش كشیده خواهد شد. مخالفت رئیس ستاد ارتش تركیه با مذاكره با «پ.ك.ك» از همین زاویه قابل ارزیابی است.2- پروژه نابوكو: ترك‌ها به اجرای پروژه خط لوله نابوكو به عنوان اهرمی برای وابسته كردن اروپا و تسهیل ورود به اتحادیه نگاه می‌كنند. اجرای پروژه نابوكو نیازمند ایجاد ثبات در منطقه شمال عراق جهت تأمین نیازهای گازی نابوكو است، بنابراین ترك‌ها برای اجرایی كردن طرح نابوكو ناگزیرند با كردها و به ویژه «پ.ك.ك» صلح كنند. لازم به ذكر است كردها و «پ.ك.ك» مهم‌ترین عوامل انفجارهایی هستند كه طی سال‌های گذشته در خطوط لوله اتصال انرژی به تركیه به وقوع پیوسته است.3- اینكه اوباما تركیه را به عنوان نخستین كشور مسلمان برای سفر خود برگزید، نشان داد كه دولت اوباما جایگاه منطقه‌ای خاصی برای آنكارا قائل است. صرف‌نظر از اینكه تركیه برای ایفای نقش منطقه‌ای خود در چارچوب سیاست‌های آمریكا مجبور است محیط پیرامون باثباتی داشته باشد، برخی هم معتقدند كاخ سفید در چارچوب طرح خود برای خروج از عراق، تركیه را به عنوان ژاندارم ثبات در شمال عراق محسوب می‌كند.نتیجه طرح اردوغان برای صلح با «پ.ك.ك» بازتاب تغییر نگاه دولت تركیه به سیاست خارجی است. ترك‌ها در چارچوب نگاه منطقه‌ای جدید خود دو راهكار همزمان را در پیش گرفته‌اند:1 - تنش‌زدایی در محیط پیرامونی از جمله كردها و «پ.ك.ك»2 - تلاش برای تقویت جایگاه منطقه‌ایدولت آنكارا معتقد است كه اجرای این دو راهكار كه تنش‌زدایی با كردها نیز در همین چارچوب است، زمینه‌ساز ایفای نقش منطقه‌ای در مدار سیاست‌های آمریكا و همچنین تسهیل‌كننده ورود به اتحادیه اروپا خواهد بود.