کاهش بارندگیها و به دنبال آن وقوع خشکسالیها در بیشتر استانهای کشور سبب شده تا مصارف آب با محدودیت بسیاری مواجه شود. در این میان یکی از مواردی که مصرف آب در آن بالاست و حتی برخی کارشناسان آمار مصرفی ۹۲ درصدی برای آن قائل هستند، مصارف کشاورزی است که با توجه به شرایط موجود تنها راه نجات آن مدیریت مصرف آب است که به گفته صاحبنظران، با توجه به مصرف حداقلی آب در کشتهای گلخانهای نیاز است که این مهم در استانهای مختلف خصوصاً مناطق کم آب که اقتصادشان به کشاورزی گره خورده است، مورد توجه ویژه قرار بگیرد. این موضوع سبب شد تا مدیرعامل شرکت شهرکهای کشاورزی کشور اعلام کند: «کاهش ۹۰ درصدی مصرف آب و تولیدات ۱۰ برابری محصولات در گلخانهها میتواند نقش مهمی در مصرف بهینه آب و تولیدات بالای محصولات کشاورزی با کیفیت بالا ایفا کند.»
فراوانی آب در بیشتر مناطق کشور در چند دهه اخیر موجب شده تا بیشتر کشاورزان کشور از روشهای غرقابی برای تولیدات خود استفاده کنند؛ موضوعی که برخی کارشناسان کشاورزی این نوع کشت را علت مصرف ۹۲ درصدی کل آب کشور میدانند. در سالهای اخیر با کاهش بارندگیها و ادامهدار شدن خشکسالیها در اغلب استانهای کشور بسیاری از کشتها تعطیل شده است. به طوری که این مهم استانهای پر بارش را نیز شامل شده است. به عنوان نمونه میتوان به محدودیت کاشت برنج در استانهای شمالی کشور اشاره کرد.
کشت گلخانهای، مصرف اندک آب و تولید بالا
از آنجا که شرایط خاک موجود در مناطق مختلف کشور مهمترین ویژگی برای کشت محصولات صیفی به شمار میرود، لذا این مهم سبب شده تا در بیشتر استانهای کشور خصوصاً جنوب ایران کشت محصولاتی همچون خیار، گوجهفرنگی، فلفل، توتفرنگی، بادمجان و کدو از رونق خوبی برخوردار باشد، این درحالی است که کشت سنتی این محصولات موجب شده آب فراوانی برای تولید آنها مصرف شود. یکی از کارشناسان کشاورزی با تأیید این موضوع میگوید: «افزایش کیفیت در کنار کمیت و از همه مهمتر مصرف حداقلی آب از جمله مزایای کشتهای گلخانهای در کشور به شمار میرود.»
از آنجا که فضای گلخانهای به صورت کنترل شده است، با مدیریت دقیق میتوان با تولید محصول سالم و عاری از مواد آلودهکننده به محصولات باکیفیتی دست پیدا کرد. سیدجلال طباطبائی میافزاید: «علاوه بر مزایایی که از آنها نام برده شد، محصولات حاصل شده از کشت گلخانهای به علت کنترل عوامل مؤثر در تولید دارای کیفیت بالاتری بوده و امکان صادرات به خارج از کشور را داراست؛ موضوعی که افزایش این تولیدات میتواند تأثیر بسیاری بر افزایش صادرات غیرنفتی داشته باشد.»
در فضای باز به ازای تولید یک کیلوگرم محصول حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ لیتر آب مصرف میشود که این میزان در فضای گلخانهای به ۳۰ لیتر یا حتی کمتر کاهش مییابد، به طوری که گلخانهها بهرهوری آب بخش کشاورزی را ۱۰ تا ۱۲ برابر نسبت به فضای باز افزایش میدهند.
افزایش ۱۰ برابری تولیدات گلخانهای
اهمیت استفاده از حداقل میزان آب در کنار تولیدات بسیار و حداقل زمینهای موجود در کشور از جمله دلایلی است که سبب شده کشتهای گلخانهای از اهمیت دوچندانی برخوردار شود. رونق این نوع از کشت سبب میشود تا به ازای مصرف هر لیتر آب در ثانیه، بالغ بر ۳۰ تا ۴۰ تن صیفیجات در هر هکتار از فضای باز برداشت کنیم، این در حالی است که در فضای گلخانهای تولید این محصول بین ۱۰ تا ۲۰ برابر افزایش مییابد.
مدیرعامل شرکت شهرکهای کشاورزی کشور با تأیید این مهم و با اشاره به اینکه کشت محصولات مختلف در گلخانهها هر کدام میتواند تأثیر متفاوتی در مصرف آب داشته باشد، میگوید: «این مهم بسته به اینکه در فضای گلخانهای چه محصولی برداشت شود، تناژ تولید محصولات گلخانهای متفاوت است، اما آن چیزی که اکنون در کشتهای متراکم در سطح کشور تولید میشود در محصولاتی مانند صیفیجات و خیار در هر هکتار گلخانه سالانه بیش از ۳۰۰ تن محصول برداشت میشود که این میزان در برخی گلخانهها به ۵۰۰ تن در هر هکتار نیز میرسد.»
این در حالی است که در محصولات دیگری مثل تولید گل و گیاهان زینتی که توسعه آن یکی از برنامههای وزارت جهاد کشاورزی است میتوانیم سطح زیر کشت آن میزان محصول را که در فضای باز تولید میشود، در فضای گلخانهای به ۱۰ درصد سطح زیر کشت فضای باز تقلیل دهیم. علیاشرف منصوری میافزاید: «در حالی که میزان محصول برداشت شده در حدود ۴۵۰ هزار هکتار سطح زیر کشت سبزی و صیفیجات در فضای باز در کشور است با روش تولید گلخانهای به ۱۰ درصد (۴۵ هکتار) کاهش مییابد و این مقایسه مناسبی است تا اهمیت توسعه کشت گلخانهای را مشخص کند.»
رونق شهرکهای گلخانهای و ایجاد اشتغال
مصرف حداقلی آب و تولید زیاد نسبت به کشتهای سنتی در کنار ایجاد اشتغال برای افراد بیشتر از جمله مزایایی است که سبب شده روز به روز بر تعداد کسانی که به این نوع از کشت روی میآورند، افزوده شود. این در حالی است که پرداخت تسهیلات با بهره اندک یا بلاعوض میتواند به رونق هر چه بیشتر توسعه کشتهای گلخانهای منجر شود. از طرفی به ازای هر هکتار توسعه کشتهای گلخانهای بالغ بر ۲۰ نفر ظرفیت اشتغال ایجاد میشود که میتواند به حل معضل بیکاری کمک کند.
