مينا محمددوست
شايد وقتي به خاطرات دوران دبستان فكر ميكنيم، كما بيش تجربههايي از همكلاسيهاي ناآرام را به ياد آوريم. كودكان پر جنب و جوشي كه به دلايل مختلف نظم عادي در كلاس را به هم ميزدند و براي خود و اطرافيان مشكل ايجاد ميكردند. كودكاني كه آرام و قرار نداشتند و كاسه صبر معلم، والدين و نزديكان خود را با رفتارشان لبريز ميكردند.
امروزه ما ميدانيم ممكن است گروهي از اين بچهها در گير كاستي توجه - بيش فعالي - باشند. بيش فعالي اختلالي است كه رفتارهايي از قبيل پر تحركي، پر حرفي، فراموشكاري در فعاليتهاي روزمره و همچنين مشكلاتي مربوط به توجه در آنها ديده ميشود. معمولاً اين كودكان خيلي راحت وسايل و تجهيزات خود را گم ميكنند، خيلي زود دچار حواس پرتي ميشوند، در سازمان دادن تكاليف و دستورالعملهايي كه به آنها داده ميشود، دچار مشكل هستند.
دويدنهاي نامناسب، اشكال در بازيهاي آرام و بيقراري از ديگر ويژگيهاي رفتاري اين گروه است. ممكن است گاهي اين مشكل فقط به شكل پر تحركي نمايان شود. گاهي به شكل عدم توجه و در مواردي هم به شكل تركيبي از اين دو حالت.
از كنار بيش فعالي به سادگي نگذريم
بيش فعالي معمولاً قبل از سنين مدرسه آغاز ميشود و شيوع آن در پسران بيشتر از دختران است، اما در دوران مدرسه به شكل مشكلات جدي نمايان ميشود و با توجه به ويژگيهاي ذكر شده، پيدا شدن مشكلات تحصيلي و مشكلات مرتبط با مدرسه، تعجبآور نيست. سالهاي متمادي محققان و كارشناسان در اين عرصه بر اين باور بودند كه كودكان و نوجواناني كه درگير اين اختلال هستند، با رسيدن به بزرگسالي از نشانههاي آن خلاص ميشوند، اما بعد با شناسايي تعداد زيادي از اين موارد در بزرگسالان، متخصصان اين نظريه را رد كردند.
كودكاني كه اين مسئله را پشت سر ميگذارند، ممكن است در بزرگسالي، با توجه به تجربههايي از نوع عدم سازگاري و فقدان آگاهي اطرافيان با نوع برخورد مناسب، تأثيرات نامطلوبي بر شخصيت و عزت نفس آنان بر جا بگذارد. از طرفي در ميان چهرههاي موفق، كساني هم هستند كه در طول زندگي با اين مسئله دست به گريبان بوده و به رغم تمامي چالشها، نه تنها با ناكاميهاي خود در اين زمينه به طرز مؤثر كنار آمدند، بلكه توانستهاند با استفاده از تجربيات زندگي دشوار خود، راهي براي شناساندن اين اختلال به ديگران و همچنين راهكارهايي براي درمان آن ارائه دهند. پس داشتن آگاهي در مورد بيش فعالي نقش تعيين كنندهاي در جهتدهي مناسب براي اطرافيان و آينده خود اين كودكان خواهد داشت.
دلايل بيش فعالي را بشناسيم
ظهور و بروز اين اختلال روانشناختي در پسرها به مراتب بيشتر از دخترها بوده و بهترين سن جهت درمان آن پيش از ورود كودك به مدرسه است. اگر تشخيص صحيح باشد، تنها راه رفع علايم بيماري در كودك با مصرف دارو و با نظر پزشك متخصص است. تجربه نشان داده است اين اختلال با بالا رفتن سن كودك بهتر ميشود، اما اين امكان هم وجود دارد كه در بزرگسالي ادامه يابد. البته اكثر محققان در اين زمينه تركيبي از عوامل محيطي و ژنتيكي را در به وجود آمدن اين حالت دخيل ميدانند.
همين طور به گفته متخصصان اين حوزه، در بخشهايي از مغز اين كودكان كه مرتبط با توجه و تمركز است، مشكلات جزئي ميتواند وجود داشته باشد. بر همين اساس تحقيقات حاكي از آن است كه در اقوام نزديك اين افراد هم اين اختلال معمولاً ديده ميشود. از طرفي بين استرس زياد مادران هنگام بارداري، كشيدن سيگار و مصرف مشروبات الكلي و اين حالت رابطه وجود دارد. مسموميتهاي ناشي از آلودگي هوا به دليل سرب موجود در دود اتومبيلها، غذاهاي حاوي افزودنيهاي مصنوعي و همين طور رنگ دهندههاي خوراكي از ديگر عوامل محيطي هستند كه توجه دانشمندان را در رابطه با اين مسئله به خود جلب كرده است.
تشخيص درست بيش فعالي
گام اول براي درمان اين اختلال، تشخيص درست است. البته اين مرحله بايد توسط فرد متخصص در اين زمينه صورت گيرد. والدين بايد اين مهم را در نظر بگيرند كه كودكان سرشار از انرژي هستند و نياز به بازي و فعاليت و جنب و جوش دارند. پس هر نوع بازي پر تحرك يا هر نوع بيتوجهي لزوماً دليل بر بيش فعالي كودك نيست. مرحله بعد از تشخيص اين است كه والدين در مورد اين اختلال اطلاعات مناسب كسب كنند. داشتن آگاهي در هر زمينه به عملكرد و رفتار مناسب ختم ميشود.
نوع برخورد اطرافيان كه همراه با دانش كافي باشد، براي كودكان بيش فعال امري ضروري است. رفتار مناسب و حفظ آرامش با كودك بيش فعال، به يقين دشواريهاي خاص خود را دارد. به اين كودكان نبايد برچسب «بچه بد» بزنيد و با تأكيد توصيه ميشود از تنبيه بدني دوري كنيد. البته تنبيه بدني از دسته مواردي است كه هيچ گاه توصيه نميشود، اما تأكيد اين مسئله در مورد اين كودكان به اين دليل است كه در اين حالت ميتواند به رفتار انتقامجويانه از طرف كودك منتهي شود.
يكي از روشهاي درماني، استفاده از داروهاي مناسب اين اختلال است كه حتماً بايد تحت نظارت متخصص مربوطه صورت گيرد. به والدين توصيه ميشود با شروع سن مدرسه، حتماً مسئولان مدرسه را در جريان قرار دهند و در كنار هم همكاريهاي لازم را به عمل آورند. مناسب است انرژي زياد اين كودكان به طور مناسب تخليه شود. مانند شركت در ورزشهاي مورد علاقه كودك. در مورد خوراكيهاي اين عزيزان دقت و تا حد امكان از دادن خوراكيهايي كه تحريكپذيري آنها را بالا ميبرد مثل شكلات، انواع كاكائو و... اجتناب كنيم.
شكيبايي در برابر كودك بيش فعال
توصيه ميشود كودكان بيش فعال از استفاده زياد از كامپيوتر و تلويزيون پرهيز كنند. نكته مهم ديگر مربوط به ساعات خواب اين كودكان است. مناسب است والدين با ايجاد فضاي مناسب براي خواب، به شكل قانونمند، شبها زودتر اين كودكان را بخوابانند، طوري كه كودكان متوجه باشند اجازه ندارند تا دير وقت بيدار بمانند.
تحقيقات و مطالعات محققان و صاحبنظران اين حوزه كاربردي در مورد اين مسئله همچنان ادامه دارد و به اين ترتيب ما چشمانداز خوشبينانهتري پيشرو خواهيم داشت و مانند هر حيطه ديگر از علم خوشبختانه روز به روز دستاوردهاي بهتر و راهكارهاي مناسبتري ارائه خواهد شد، اما آنچه در حال حاضر اهميت فراوان دارد اين مهم است كه والدين، مسئولان مدرسه و تمامي كساني كه با كودك بيش فعال سر و كار دارند در نظر داشته باشند كه به رغم تمام مشكلات پيشرو با محبت و شكيبايي با اين عزيزان رفتار كنند. به عنوان يك اصل بپذيريم خود اين كودكان در به وجود آمدن اين مسئله نقشي نداشتهاند! آنها مثل هر كودك ديگر حق پذيرفته شدن با مهر و محبت را دارند.
فرشته كوچك شما مقصر نيست!
هوشيار باشيم، رفتار نامناسب ميتواند در بزرگسالي براي اين عزيزان علاوه بر اختلال ذكر شده مشكلات ديگري نيز برايشان به همراه داشته باشد. مثل اختلال شخصيت يا اختلال اضطرابي. پس ما به عنوان افراد بالغ وظيفه داريم مسير دشوار پيشروي كودك بيش فعال را هموار كنيم. بهتر است با دانش، صبر و متانت بپذيريم كه اين فرشته كوچك مقصر نيست، او فقط يك كودك بيش فعال است.
