«امريكا به سمت پاره كردن برجام پيش ميرود» اين رويكردي است كه اگرچه به عنوان يك شعار تبليغاتي در جريان انتخابات امريكا مطرح شد اما عملكرد رئيسجمهور تازهكار ايالاتمتحده نشان ميدهد وي علاقهاي مضاعف براي عمل به وعده انتخاباتي خود دارد؛ روندي كه ميتوان در عملكرد وي طي 15 روز گذشته مشاهده كرد؛ جايي كه در ابتدا ورود ايرانيان به خاك ايالاتمتحدهامريكا را ممنوع و سپس به بهانه آزمايش موشكي كشورمان ۲۵ شخص و شركت را به فهرست تحريمهاي ايران اضافه كرد. حالا نيز در تازهترين اقدام، چهار عضو مجلس نمايندگان امريكا از تهيه پيشنويس طرح «اقدام ۲۰۱۷ براي تحريمهاي غير هستهای ايران» خبر دادهاند. بر اين اساس، طرح آنها برقراري تحريمهاي بيشتر عليه ايران را به دليل «توسعه برنامه موشكي»، «تروريستپروري» و «نقض حقوق بشر» درخواست ميكند.
تمامي اين اتفاقات در حالي روي ميدهد كه يكي از شروط ايران هنگام تأييد برجام، عدماعمال تحريمهاي تازه تحت هر عنوان عليه كشورمان است. بر اين اساس رهبر معظم انقلاب در نامهاي كه به منظور تأييد مشروط اجراي برجام به دولت نوشتند، تأكيد كردند: « در سراسر دوره هشتساله، وضع هرگونه تحريم در هر سطح و به هر بهانهاي (از جمله بهانههاي تكراري و خودساخته تروريسم و حقوق بشر) توسط هر يك از كشورهاي طرف مذاكرات، نقض برجام محسوب خواهد شد و دولت موظف است طبق بند ۳ مصوبه مجلس، اقدامهاي لازم را انجام دهد و فعاليتهاي برجام را متوقف كند.» بنابراين به نظر ميرسد دونالد ترامپ گام به گام امريكا را به سوي پاره كردن برجام پيش ميبرد.
پاسخ ايران
اما در سوي مقابل جمهوري اسلامي ايران اگرچه بارها بر حفظ شأن برجام توسط تمامي طرفهاي امضاكننده آن تأكيد و حتي تلويحاً اعلام كرده برجام يك قرارداد دو سويه ميان ايران و امريكا نيست و پنج كشور ديگر نيز ضمانت اجراي صحيح آن را بر عهده دارند اما به نظر ميرسد در برابر ماجراجوييهاي يكسويه امريكا خاموش نخواهد بود؛ اتفاقي كه با توجه به ادامهدار شدن رفتار بچگانه ترامپ، نتيجهاي جز به «آتش كشيده شدن» برجام را به دنبال نخواهد داشت. از اين رو اعضاي ديگر گروه 1+5 لازم است براي صيانت از اين سند مهم بينالمللي كه از قضا عوايد اقتصادي فراواني را نيز براي آنها به دنبال داشته است، طرحي مدون جهت كنترل دولت امريكا طراحي كنند و به ايران تضمين دهند كه امريكا نقشي منفي در نقض برجام يا كشاندن آن به چنين مرحلهاي ايفا نخواهد كرد.
آيا ترامپ ميتواند به رفتار خود ادامه دهد؟
در اين ميان سؤال اصلي اين است كه آيا دونالد ترامپ ميتواند به اين رفتار يكسويه خود براي نقض و پاره كردن برجام ادامه دهد؟ در پاسخ به اين سؤال بايد گفت «آري»، اين امكان براي امريكا وجود دارد كه برجام را نقض كند، كما اينكه تا به امروز نيز دولت سابق امريكا يعني شخص باراك اوباما در چندين نوبت و به واسطه موضوعات مختلفي همچون تمديد تحريمهاي ISA، تحريم شهروندان اروپايي كه به ايران سفر ميكنند، تحريمهاي موشكي و در نهايت تمديد وضعيت اضطرار عليه كشورمان، برجام را نقض كرده است، اگرچه در ظاهر تلاش ميكرد اين اقدامات را در تعارض با برجام معرفي نكند و خود را پايبند به اين سند معرفي كند.
اما اقدامات اخير دونالد ترامپ عليه جمهوري اسلامي ايران كه به نظر ميرسد با طرح تحريمهاي جديد چهار عضو مجلس نمايندگان امريكا نيز ادامه يابد، در حقيقت پايان دادن يكسويه به تمامي تعهدات امريكا در اين سند است، البته در اين ميان نبايد اين نكته را نيز ناديده گرفت كه اين رفتار ميتواند زمينهساز انزواي امريكا در ميان شركاي اروپايي خود و تحمل هزينههاي گزاف براي آنها نيز باشد، چراكه همانطور كه پيشتر نيز عنوان شد، برجام يك توافق دوسويه ميان ايران و امريكا نيست بلكه در اين توافق واشنگتن در كنار پنج قدرت جهاني بدون برخورداري از حقتقدم يا حق ويژه تعريف شده است، دليل آن نيز واضح است؛ دولتهاي اروپايي پس از برجام سودهاي بيشماري را در زمينه هواپيماسازي، خودروسازي، خريد نفت و محصولات پتروشيمي و سرمايهگذاريهاي مختلف در داخل ايران به دست آوردهاند و حاضر نيستند به واسطه ماجراجوييهاي يك فرد تازه قدرتيافته كه از قضا وجهه مناسبي نيز در سطح دنيا ندارد، به يكباره به تمامي منافع خود پشت پا بزنند.
مؤيد اين موضوع گفتههاي فدريكا موگريني، مسئول سياست خارجي اتحاديه اروپاست كه در سالروز اجرايي شدن توافق هستهاي ميان جمهوري اسلامي و گروه 1+5 تأكيد كرد كه اين اتحاديه بهرغم مخالفتها و انتقادهاي دونالد ترامپ، رئيسجمهور منتخب امريكا همچنان به برجام پايبند است. او تصريح كرد كه جمهوري اسلامي تاكنون به تعهدات خود در مسئله برجام عمل كرده و اتحاديه اروپا نيز در اين راه تلاش خواهد كرد تا اين توافق مهم كه براي «امنيت اروپا بسيار مهم است»، معتبر بماند و به طور دقيق اجرا شود.
علاوه بر اين با توجه به اينكه ايران به تمامي تعهدات خود در برجام پايبند بوده و ديگر حناي هراس از ايران هستهاي نزد افكار عمومي جهان رنگي ندارد، قطعاً دولتهاي اروپايي در كنار روسيه و چين نميتوانند پاسخي قانعكننده در خصوص نقض برجام به مردم دنيا بدهند و اين موضوع زمينهساز تخريب هرچه بيشتر چهره آنان نزد افكار عمومي دنيا خواهد شد.
ايران و لزوم آمادگي براي تقابل
اما در همين حال به نظر ميرسد دولتمردان ما در چنين شرايطي بايد خود را آماده ارائه پاسخهاي متناسب و متقارن با تهديدهاي مختلف امريكا كنند. بر اين اساس، مقامات كشورمان بايد در كنار داشتن طرحهايي براي پاسخ به نقض برجام از سوي ايالاتمتحده بايد برنامههاي مدوني نيز در حوزههاي فشارهاي غيرهستهاي تدوين كنند تا از اين طريق راه را بر فشارهاي غيرهستهاي ببندند. شايد مهمترين راهبرد در اين حوزه اتكا به دستور رهبر معظم انقلاب باشد كه در موضوع تأييد مشروط برجام به دولت نوشتند: «در سراسر دوره هشت ساله وضع هرگونه تحريم در هر سطح و به هر بهانهاي (از جمله بهانههاي تكراري و خودساخته تروريسم و حقوق بشر) توسط هر يك از كشورهاي طرف مذاكرات، نقض برجام محسوب خواهد شد و دولت موظف است طبق بند ۳ مصوبه مجلس اقدامهاي لازم را انجام دهد و فعاليتهاي برجام را متوقف كند.» بنابراين ميتوان با پيوند زدن تلاشهاي امريكا براي تحريم ايران به موضوعات هستهاي، عملاً غرب را مجبور كرد كه نه تنها با مواضع ضدايراني دولت ترامپ همراه نشود بلكه در جايگاه تقابلي با امريكا قرار بگيرند، كما اينكه بروز رفتارهاي غيرعاقلانه از سوي ترامپ باعث شكلگيري يك جبهه ضدامريكايي در سراسر دنيا شده است، علاوه بر اين داشتن برگهاي برنده در حوزه اقتصادي كه بتواند غرب را از رسيدن به سودهاي مالي در داخل كشور محروم كند نيز ميتواند اهرم فشاري مؤثر عليه آنان در پيشگيري از فشارهاي غيرهستهاي امريكا باشد.
همچنين تلاش براي ايجاد اجماع جهاني از طريق نهادهاي مستقل بينالمللي همچون كشورهاي عدمتعهد و سازمان كنفرانس اسلامي به نفع كشورمان و عليه امريكا هم در اين حوزه بياثر نخواهد بود.
