چهره دوست داشتني حاجي محمد، پيرمرد دوست داشتني محلهمان در 25 سال پيش را به خوبي يادم است. وقتي در آخرين روزهاي عمرش با پدرم به عيادت او رفتيم و پيرمرد مهربان و خير دوست داشتني محله كه مسجد محل ميراث ارزشمند به جاي مانده از اوست آن روزها از احساس خوبش ميگفت و از اينكه انسان هرچقدر كه بتواند اهل كار خير باشد دهها برابر آن خدا به او بركت ميدهد.
حاجي محمد پيرمرد دوست داشتني بود كه تمام محل از او به نيكي ياد ميكردند. شغل اصلياش كشاورزي بود اما درآمد خيلي زيادي داشت. چند باغ ميوه، چاه آب، ملك و املاك و اين اواخر هم راهاندازي يك دامداري باعث شده بود تا حاجي محمد يك سر و گردن از همه بالاتر باشد.
با همه اين ملك و املاك، باغ و دارايي، اما پيرمرد خيلي هم اهل كار خير بود و هرجا صحبت از كار خير ميشد پيرمرد دوست داشتني محله جزو اولين نفراتي بود كه براي كمك اعلام آمادگي ميكرد.
خوب يادم است آن روز وقتي با پدر و چند نفر ديگر از اهالي محل به عيادت او رفتيم به رغم بيماري و ضعف بدن اما باز هم با لبخند از ما استقبال كرد. آن روز را خوب يادم است وقتي صحبت از درآمد و دارايي شد يكي از اهالي محل دل را به دريا زد و از او پرسيد راستي حاجي بركت كار شما در چه بود و چطور شد كه به اين همه ثروت و دارايي دست يافتيد.
اين لحظه را هيچ وقت فراموش نميكنم. حاجي ابتدا كمي به فكر فرو رفت بعد در حالي كه به خاطر دردي كه داشت كمي دندانهايش را روي هم فشار ميداد با لبخندي كوتاه و در لابهلاي يكي دو سرفه جواب داد؛ «خمس آقا جان. خمس.» بركت كار من در پرداخت خمس است و مطمئن هستم كه آنچه باعث شد تا كارم بركت داشته باشد پرداخت خمس است.
داستان جواني حاجي محمدبا اشاره حاجي محمد، پسرش داروي او را به دستش ميرساند. او سپس به بيان داستان زندگي جوانياش ميپردازد و ميگويد: در جواني اصلاً وضع مالي مناسبي نداشتم و حتي در خيلي وقتها بدهكار بودم تا اينكه يكي از دوستان راهنمايي ام كرد براي اينكه كارم بركت بگيرد خمس بپردازم. پرداخت خمس و تعيين حساب سال باعث شد تا بعد از آن كارم بركت گيرد و باعث شود تا روزبهروز وضع ماليام بهتر شود. براي همين هرسال با مراجعه به دفتر نماينده مرجع تقليدم مال و داراييام را حساب و خمس آن را پرداخت ميكردم. همين كار باعث شد تا مالم بركت يابد و در زندگي موفقيتهاي زيادي داشته باشم و از درآمد خوبي هم برخودار باشم و روزبهروز نيز مال و داراييام افزايش يافت.
اصلي كه نبايد فراموش كردخمس هرچند جزء اصول دين نيست اما جزء واجبات دين است. پرداخت خمس واجب است و داشتن حساب سال يكي از مهمترين اصولي است كه يك شخص مسلمان بايد به آن پايبند باشد.
خمس در اسلام واجب است و هر فرد مسلماني بايد بر اساس حساب سالي كه تعيين ميكند خمس خود را بپردازد در غير اين صورت مالي را كه تحصيل كرده يا پولي را كه به دست آورده پاك و زلال نيست و هر فرد وقتي به درآمد مستقل رسيد لازم است با مراجعه به دفتر مرجع تقليد خود براي خودش حساب سال تعيين كرده و هرسال خمس اموال خود را محاسبه و پرداخت كند تا به تعبيري رودخانه زندگياش زلال و شفاف شود.
احكام خمس البته گوناگون و فراوان است و براي اينكه بدانيم دقيقاً خمس چيست و به چه افرادي خمس تعلق ميگيرد و چه اموالي خمس دارند لازم است كه افراد به دفتر مرجع تقليد مراجعه يا رساله توضيحالمسائل وي را مطالعه كنند. اما از آنجايي كه يكي از مهمترين موضوعات مرتبط با سبك زندگي افراد درآمد و هزينهكرد آنهاست سعي داريم تا در اين گزارش به بررسي موضوع خمس و نقش آن در جامعه بپردازيم.
اين كه چه تعداد در حال حاضر خمس ميدهند و چه تعدادي نميدهند به هيچ عنوان مشخص نميشود، چراكه پرداخت خمس و داشتن حساب سال موضوعي است تكليفي كه هر فرد مسلمان با مراجعه به دفتر مرجع تقليد خود نسبت به تعيين سال خمسي اقدام ميكند.
خمس چيست؟
خمس در لغت به معناي«يك پنجم» و در اصطلاح فقه پرداخت يك پنجم اموال و در آمدي كه از راه زراعت، صنعت، تجارت، پژوهش يا از راههاي كارگري، كارمندي و... به دست ميآيد و زايد بر مخارج زندگاني باشد و به مستحقان خاص آن پرداخت ميشود را ميگويند.
خمس يكي از واجبات مالي اسلام است و از نظر قرآن و روايات داراي اهميت خاصي است و يكي از مسائل حياتي جامعه به شمار ميرود كه بر هر مسلماني آشنايي با ماهيت و مقررات آن ضروري است.
به همين جهت فقها در آثار نپرداختن خمس، مسائلي را مطرح كردهاند. به عنوان مثال انسان تا خمس مالش را ندهد، نميتواند در آن تصرف كند. مثلاً غذايي كه در آن خمس باشد نميتواند مصرف كند يا مثلاً اگر با پول خمس نداده، (بدون اجازه حاكم شرع) خريد و فروش كند به اندازه خمس مال، معامله باطل است. چنانكه اگر آن را به كسي هديه نمايد، گيرنده هديه نميتواند به مقدار خمس، در آن مال تصرف كند.
آنچه در قرآن كريم براي مصرف خمس ذكر شده، شش سهم است: سه سهم آن، سهم خدا، رسول و ذي القربي (خويشان پيامبر) بوده كه سهم امام مينامند و سه سهم ديگر براي يتيمان، مساكين و در راه ماندههاست كه سهم سادات مينامند. اخباري كه از ائمه اطهار(ع) رسيده در اختصاص خمس به خدا، رسول خدا، امام معصوم و يتيمان، مسكينان و در راه ماندگان سادات، متواتر است. همچنين در روايات ائمه معصومين آمده كه خمس موهبتي از ناحيه خدا براي اهل بيت پيامبر(ص) است تا بدين وسيله زكات و صدقات را بر ايشان حرام كند.
بنابر اين بر هر انسان مسلماني كه داراي درآمد مستقل است لازم است تا حساب سال خود را داشته باشد و خمس خود را بپردازد. در اين باره البته احاديث بسيار زيادي نيز داريم كه بر تعيين حساب سال و پرداخت خمس تأكيد شده است. در احاديث فراوان از معصومين(ع) درباره بركت خمس نيز بسيار صحبت شده است. به عنوان مثال حضرت امام جواد(ع) درباره خمس ميفرمايند: «من تضمين ميكنم اگر كسي خمس دهد فقير نميشود.»
يك نمونه عينيمحمد مردي 40 ساله است كه 14 سال از ازدواجش ميگذرد و صاحب دو فرزند است. او در باره بركت خمس در زندگياش ميگويد: در اوايل خيلي به اين موضوع اهميت نميدادم و اگرچه اعتقاد به پرداخت خمس داشتم اما به دلايلي هنوز موفق به تعيين حساب سال خمسي نشده بودم. اين مسائل باعث شده بود تا در زندگي با مسائل مالي روبهرو شوم و به رغم اينكه كارمند بودم و حقوق داشتم و فعاليت جانبي ديگري نيز انجام ميدادم با اين حال هميشه هشتم گروي نه بود و با مشكلات مالي روبهرو بودم. وي ميافزايد: يادم است وقتي درد دلم با يكي از دوستانم باز شد و از مشكلات مالي و گرفتاريهايي كه تمامي ندارد صحبت كردم او از وضعيت خمس و حساب سال خمسي ام پرسيد كه من با تعجب به او گفتم مرد حسابي من ميگويم مشكلات مالي دارم تو ميگويي چرا خمس نميدهي؟ كه دوستم با لحني مهربانانه گفت فكر نميكني، همين مشكلات مالي كه الان داري به خاطر اين است كه خمس نميدهي؟
وي ميگويد: اين حرف دوستم مرا حسابي به فكر فرو برد و باعث شد در باره تعيين سال خمسي تصميم بگيرم، براي همين به اتفاق دوستم به دفتر مرجع تقليدم مراجعه و در آنجا با نماينده ايشان صحبت كردم و موضوع را شرح دادم، خوشبختانه مسئله خيلي سادهتر از آنچه فكر ميكردم حل شد و نماينده مرجع تقليد كه در دفتر با او ملاقات داشتم به اصطلاح با من «مصالحه» كرد و از آن تاريخ به بعد حساب سال خمسي ام مشخص و معين شد. وي در ادامه ميافزايد: شايد باورتان نشود بعد از اين مصالحه كه به پاك شدن مال حرامي كه به مال حلالم مخلوط شده بود روند زندگيام تغيير كرد و در حالي كه حدود 50 تا 60 ميليون تومان بين مردم بدهكار بودم و حتي براي دريافت وام نيز چندبار مراجعه كرده بودم و موفق به اخذ وام نشده بودم اما بعد از مصالحه و تعيين سال خمسي به فاصله چندماه بعد موفق شدم با دريافت وام از بانك و همچنين مبلغي كه از جايي ديگر به دستم رسيد بدهكاري و ديون خود را پرداخت كنم و به يك آرامش ذهني برسم.
اين شهروند در ادامه ميافزايد: از آن به بعد همه ساله در همان تاريخ با مراجعه به يكي از روحانيون يا دفتر مرجع تقليد نسبت به بررسي حساب سال اقدام ميكنم و همين مسئله باعث شده تا وضعيت درآمدي و معيشتيام نظم و سامان يابد و شرايط بسيار مناسبتري داشته باشم.
خمس مال را كم نميكند، بركت ميآورداينجا دفتر يكي از مراجع تقليد است. براي پيگيري گزارش به اينجا آمدهام. قسمتي از اين دفتر اختصاص به تعيين و بررسي حساب سال دارد و چند روحاني در اينجا به سؤالات مردم در اين خصوص پاسخ ميدهند.
به سراغ يكي از روحانيون مستقر در اين دفتر ميروم و موضوع را با وي در ميان ميگذارم. حجتالاسلام والمسلمين رضواني با بيان اينكه موضوع خمس از اهميت بالايي برخوردار است با اين حال گاه شاهد اين هستيم كه برخي از افراد اطلاعي از اين موضوع ندارند ميگويد: رسانهها در اين باره نقش مهمي دارند و بايد مسائل مربوط به خمس را برای مردم بازگو كنند.
وي ميافزايد: خمس جزء واجبات است و كسي نبايد به بهانههاي مختلف از آن غفلت كند بلكه اين وظيفه هر مسلماني است كه حساب سال داشته باشد و سر سال اموال خود را محاسبه كند و اگر مشمول خمس شد خمس آن را بپردازد و اگر مشمول خمس نشد وظيفه شرعي خود را انجام داده است.
حجتالاسلام والمسلمين رضواني در ادامه با ذكر خاطراتي از افرادي كه با مراجعه به اين دفتر و تعيين حساب سال از نظر معيشتي وضعيت مناسبي پيدا كردهاند ميافزايد: يادم است دو سال پيش فردي به دفتر مراجعه و اعلام كرد كه بازاري است اما تا كنون خمس نداده و در اين اواخر با مشكلات جدي مواجه است به طوري كه به قول خودش دست به هركاري ميزند نميشود و با مشكلات زيادي روبهرو است.
وي ميگويد: اين فرد با مراجعه به دفتر بعد از اينكه مصالحه با او انجام شد نسبت به تعيين حساب سال اقدام كرد و همين مسئله باعث شد تا كار و كاسبياش بركت بگيرد.
حجتالاسلام والمسلمين رضواني ميافزايد: همين فرد سال بعد وقتي براي تعيين حساب سال آمد و اموال و دارايياش را حساب كرد بسيار خوشحال بود و از بركت و رشد در كاسبياش از سال گذشته تا الان ميگفت.
حجتالاسلام والمسلمين رضواني در ادامه ميگويد: توجه به پرداخت خمس و تعيين حساب سال باعث ميشود تا مال حرامي كه با مال حلال مخلوط شده پاك شود و انسان درآمدي حلال داشته باشد.
وي در پايان صحبتهاي خود خاطرنشان ميكند: بر اساس احاديث معصومين(ع) عبادت 10 جزء دارد كه 9 جزء آن كسب روزي حلال است. از اين رو تعيين حساب سال و پرداخت خمس به طور حتم قدم اصلي در كسب روزي حلال و پاك شدن مال انسان است بنابراين هيچ فرد مسلماني نبايد از اين موضوع مهم غفلت كند.
