ثبت جهاني تالاب هامون در فهرست ذخيرهگاههاي بينالمللي يونسكو در آستانه نوروز امسال، اميدهاي تازهاي را براي احياي اين اكوسيستم ايجاد كرده است. اين مسئله، مسئولان كشورمان را در معرض ارائه الگوي جديدي از مديريت زيست محيطي قرار داده است؛ مديريتي كه در آن در عين جلب توجه مجامع جهاني به منابع طبيعي ايران، كشورمان را در برابر تصميمات بينالمللي براي سرمايههاي ملي به مقام انفعال نكشاند.
نوروز از چند جهت ميتواند فرصت مناسبي براي آشتي مردم با طبيعت باشد. علاوه بر اينكه طولانيترين تعطيلات سال مجالي براي حضور مردم در دل طبيعت، شناسايي آن و درك لزوم زندگي مسالمتآميز با آن است، ماهيت سرسبز تفرجگاههاي كشور نيز پيوند نوروز و طبيعتگردي را ميسر كرده است. در اين ميان برخي سياستگذاريها از سوي مديران ملي و بينالمللي نسبت به حفاظت از سرمايههاي جهاني بيش از پيش ميتواند در جهتدهي داد و دهش طبيعت با انسان كمككننده باشد و نگاه به طبيعت و مواهب الهي زمين را مديريت كند. آغاز تعطيلات نوروز با روز جهاني جنگل و پايان اين تعطيلات با روز طبيعت، گذراندن ايام نوروز را بر مدار مدارا با زمين قرار ميدهد. امسال البته اضافه شدن آمار زيستكرههاي واقع در مرزهاي جغرافيايي كشورمان به 11 مورد نويد سال سبزتري را براي كشورمان ميدهد. ماجرا از اين قرار بود كه در آستانه نوروز 95 و در چهارمين كنگره جهاني ذخيرهگاههاي زيستكره در ليما پايتخت پرو تالاب هامون در فهرست ذخيرهگاههاي بينالمللي يونسكو ثبت شد. خبري كه هرچند تحتالشعاع اخبار نوروزي قرار گرفت، با اين حال عزم دولت و ماهها تلاش گروههاي كارشناسي سازمان محيط زيست را براي جلب حمايتهاي بينالمللي در حفاظت از ذخيرهگاههاي زيستي كشور به ثمر نشاند. به طور كلي ثبت يك تالاب يا يك منطقه بهعنوان ذخيرهگاه زيستكره نشاندهنده عزم و اراده آن دولت نسبت به حفظ محيط زيست خود است. از سوي ديگر با معرفي هامون بهعنوان ذخيرهگاه زيستكره مرزي بودجههاي بينالمللي براي مديريت تالاب افزايش مييابد و موضوع حقآبه هامون با جديت بيشتري دنبال ميشود. سعيد محمودي، مديركل حفاظت محيط زيست سيستان و بلوچستان نيز بر اين مسئله تصريح دارد.
هامون در آستانه هامون شدن!تالاب هامون از سه درياچه كوچك بهنامهاي هامون پوزك (مياني)، هامون صابوري (شمالي) و هامون هيرمند تشكيل شده است كه در زمان وفور آب به هم متصل ميشوند و درياچه هامون را تشكيل ميدهند. منطقه حفاظت شده هامون بهدليل قرار گرفتن در مركز مناطق كويري و نيمهكويري كشورهاي ايران و افغانستان، تنها مأمن زيست پرندگان مهاجر شرق كشور است و تاكنون بيش از 183 گونه پرنده در درياچه هامون مشاهده شده است. بيش از 100 گونه جانوري از جمله گراز، گربه وحشي و روباه نيز در حواشي اين درياچه زيست ميكردند كه قطع جريان آب هيرمند به مرز ايران، كمبود نزولات آسماني، خشكيدن هامون و در نهايت بروز خشكسالي و استمرار آن در 18 سال گذشته باعث شد مهاجرت پرندگان و حيات جانوران در اين منطقه به مخاطره بيفتد. هامون بزرگترين درياچه آب شيرين با مساحتي حدود 5 هزار و 700 كيلومترمربع در سراسر فلات ايران محسوب ميشود كه در ناحيه كويري و بياباني شرق كشور، در شمال سيستان و بلوچستان واقع شده است. تقسيمبندي پرندگان در قالب 51 خانواده نشان دهنده تنوع كمنظير انواع پرندگان در اين منطقه است. بنابراين از بعد ملي و بينالمللي اين تالاب از اهميت قابلتوجهي برخوردار و توسط سازمان بينالمللي حيات پرندگان بهعنوان زيستگاه با اهميت پرندگان معرفي شده است.
شايد محاصره اين درياچه توسط بيابان و كوير، وجه تسميه آن باشد. بر همين اساس هم طبيعت اطراف اين درياچه از هيچ نامرادي براي بلعيدن اين درياچه و هامونسازي آن دريغ نورزيده است. سوءمديريت و بيتوجهي مسئولان كشورمان و تبعات جنگ طولاني در افغانستان، طي سالها ناخواسته به سپاه طبيعت سوزان منطقه كمك كرده و در جبهه آن جنگيده است.
دايه مهربانتر از مادر كشور ما در حالي براي احيا و حفاظت از سرمايههاي زيستمحيطي خود دست به دامن كمكهاي جهاني شده كه به رغم ميزباني ميثاق بينالمللي حفاظت از تالابها در سال 1349 در رامسر هيچ برنامه مدوني نسبت به حفاظت از تالابها و برنامهريزي متناسب با نيازهاي اقليمي اين ذخيرهگاههاي زيستي نداشته و ندارد و در عمل آنها را در مقابل تهديدها و آسيبها تنها رها كرده است.
كنوانسيون مربوط به تالابهاي مهم بينالمللي، به ويژه تالابهاي زيستگاه پرندگان آبزي معروف به كنوانسيون رامسر پيماني بينالمللي براي حفاظت از تالابها و حيوانات و گياهان وابسته به آنها (به ويژه پرندگان آبزي) است. در ابتدا اين معاهده به امضاي نمايندگان ۱۸ كشور شركتكننده رسيد، اما امروزه ۱۶۹ كشور جهان عضو اين پيمان هستند. طي گذشت سالها، كنوانسيون گستره نگرش خود را چنان افزايش داده كه تمام ابعاد حفاظت و بهرهبرداري معقول و پايدار از تالابها را در بر ميگيرد و تالابها را در زمره اكوسيستمهايي ميداند كه در حفاظت از تنوع زيستي و رفاه جامعه بشري اهميت فوقالعادهاي دارند.
ميثاقنامه رامسر هماكنون 2 هزار و 186 تالاب به وسعت ۲۰۰ ميليون هكتار را پوشش ميدهد. انگلستان با ۱۷۰ تالاب بيشترين تعداد و كانادا با ۱۴۰ هزار كيلومتر مربع بيشترين وسعت از تالابهاي خود را تحت پوشش اين معاهده درآوردهاند.
در عين حال اين نكته را نيز نميتوان ناديده گرفت كه جلب توجه مجامع جهاني نسبت به سرمايههاي زيستمحيطي ميتواند اثرات سياسي را بر سرنوشت محيط زيست كشورها كاهش دهد. با اين حال اتكاي صرف به كمكهاي جهاني ما را در برابر شروط و الگوي وارداتي و حتي تحميلي خارجيها براي حفاظت از سرمايههاي مليمان منفعل ميكند. محمودي پيشتر در اظهارنظرات رسانهاي ثبت هامون در فهرست ذخيرهگاههاي بينالمللي يونسكو را دستخوش چالش جدي گزارش كرده بود. به گفته وي بهرغم پتانسيلهاي طبيعي و فرهنگي هامون به دليل رويكردهاي سياسي و طرح اتهامات واهي عليه نظام جمهوري اسلامي توسط نماينده رژيم اشغالگر قدس و همراهي تعدادي از كشورهاي مرتجع منطقه، ثبت جهاني تالاب هامون با چالشهاي جدي روبهرو شده بود. گفتني است عدم رهاسازي حقابه تالاب از كشور همسايه موجبات بروز مشكلات عديدهاي چون بيماري فقر و مهاجرت را در منطقه فراهم نموده است. بر اين اساس ارتقاي جايگاه بينالمللي هامون ميتواند كشورهاي همسايه را متعهد به انجام تعهدات خود كند. مديريت صحيح منابع آبي، لايروبيهاي رودخانههاي منتهي به تالاب، انتقال حق آبه تالاب از چاه نيمهها به مناطق بحراني توليد ريزگرد، جلوگيري از ورود بيرويه احشام به داخل تالاب اقدامات مؤثر در جهت احياي دوباره هامون خواهد بود.
