مسائل عرفاني، سهل و ممتنع است

عناوين مسائل الهى و مسائل عرفانى، عناوين سهلى است كه هر كس گمان مى‏كند كه اين عناوين را فهميده است و امور استدلاليه برهانيه هم در عين حالى كه دقيق است، ليكن سهل الادراك است. بعد از قيام برهان و دنبال او رساندن حاصل اين عناوين و نتيجه برهان به قلب مشكل‌تر است، كه آن را ايمان گفته مى‏شود به آن و چه بسا كه اصحاب برهان به اين مرتبه ايمان نرسيده باشند. اين يك مسئله‏اى است كه بايد با تلقينات، تكرار و رياضات به قلب رساند. شما ملاحظه مى‏كنيد كه به حسب ضرورت يك كسى كه مرده است، از او به انسان ضررى وارد نمى‏شود، لكن الّا بعض اشخاص، ديگران، اگر چنانچه در يك قبرستانى باشند و كسى نباشد يا با يك مرده‏اى همجوار باشند در غسالخانه و تنها باشند مى‏ترسند؛ براى اينكه، آن برهان و ضرورت عقلى به دل نرسيده است. آن معنايى كه عقل ادراك كرده است ضرورت هم دارد، لكن به دل نرسيده است. لكن آنهايى كه مثلاً مرده شور هستند و سر و كار دارند با مرده‌ها، از باب اينكه تكرار شده است اين‏مطلب پيششان، به قلبشان رسيده است و آنها خوفى ندارند. در مسائل اسلامى هم و مسائل عقلى هم همين طور هست. چه مسائلى عقلى هست كه با برهان، با برهان قوى ثابت است، لكن در انسان تأثير نكرده است، براى اينكه، نتيجه برهان به عقل رسيده است، لكن به قلب وارد نشده است، ايمان به آن نيست، عقل او را ادراك كرده است، لكن قلب ايمان به او نياورده است.