اخلاق پژوهشي براي كساني كه قصد انجام كارهاي پژوهشي را دارند، بسيار مفيد بوده و رعايت نكات اخلاقي در اين حوزه سبب نشر خروجي واقعي خواهد شد اما متأسفانه امروزه پژوهشگران بسياري هستند كه در حوزه پژوهش متخلق به اخلاق نبوده و اين كار خود را زرنگي تلقي ميكنند.
اگرچه علماي علم اخلاق نظريههاي كلي در حوزه اخلاق پژوهشي ارائه دادهاند، اما اين خود مهندسان و پژوهشگران هستند كه بايد اخلاقيات را در اين باره تعريف و تدوين كنند. كار پژوهشگران بايد نوآورانه باشد و انجام پژوهش تكراري ارزشي ندارد؛ نتايج علمي را در اختيار آحاد جامعه علمي قرار دهند و امانتداري امين باشند.
من رفتارهاي نادرست پژوهشي را «محرمات پژوهشي» مينامم و در تمام دنيا انجام چنين رفتاري واكنش تنبيهي به دنبال خواهد داشت و پژوهشگر مورد انتقاد و سرزنش جامعه علمي قرار خواهد گرفت. رفتارهاي سؤالبرانگيز به عنوان مكروهات پژوهشي مطرح هستند و گرچه با انجام آن كسي ما را جريمه نميكند، اما در درازمدت با مشكل مواجه خواهيم شد و از نظر علمي زير سؤال ميرويم كه سرقت علمي، ايدهبرداري، جعل و سرهمبندي، تحريف و دروغينسازي از جمله رفتارهاي نادرست پژوهشي و علمي هستند.
سرقت علمي متأسفانه گريبانگير بسياري از پژوهشگران ايران شده است و به كارگيري ايدهها و انتشارات پژوهشي ديگران از هر نوع به هر اندازه، به عنوان نتيجه خود، سرقت علمي محسوب ميشود و جعل و سرهمبندي و تحريف رفتاري بر ضد علم و سرقت علمي رفتاري بر ضد خانواده پژوهشگران بوده و جوهره آن دزدي است.
متأسفانه آفتي كه بين بسياري از دانشجويان و مقالات و پاياننامهها رواج يافته است، مرجعدهيهاي بيمورد و نديده شده است كه بياطلاعي از موازين اخلاق حرفهاي، فراموشي فرمانهاي الهي، قوانين و راهنماييهاي ناكافي، غنيسازي آسان و سريع رزومههاي كاري، كسب مدرك، بيتفاوتي و... از ريشههاي بياخلاقيهاي پژوهشي است.
سرقت علمي، بازي با ابروي جامعه علمي است؛ چراكه بار كجي است كه به منزل نميرسد. وجهه علمي كشور با سرقت علمي مخدوش ميشود و اگر رفتارهاي نامتعارف در حوزه پژوهشگري براي پژوهشگران ايراني عادي شود، مردم نسبت به آنها و مطالعاتشان بياعتماد ميشوند و جامعه بينالمللي نيز نسبت به ما بدبين خواهد شد. متأسفانه ايران جايگاه خوبي در سرقتهاي علمي ندارد و پژوهشگران بايد با چنين رفتار نادرستي مبارزه كنند.
* استاد دانشكده برق
و رئيس دانشگاه خواجه نصيرالدين طوسي
