مركز مطالعات و تحقيقات جنگ هم در اين زمينه كارهاي خوبي انجام داده كه كتاب «خونين شهر تا خرمشهر» كه توسط محمد دروديان تدوين شده، نمونهاي از فعاليتها و اقدامات اين مركز به شمار ميرود. اين كتاب وقايع چندين سال از تاريخ دفاع مقدس را در خود دارد و به بررسي وقايع سياسي و نظامي جنگ تحميلي ميپردازد كه از همان نخستين روزهاي شروع جنگ و زمينهسازي تهاجم عراق تا آزادسازي خرمشهر يعني از شهريور 1359 تا خرداد 1361 را در برميگيرد.
«خونين شهر تا خرمشهر» به لحاظ سير روايي و اطلاعاتي كه دارد، چشمانداز كامل و جامعي پيشروي مخاطب ميگذارد و با خواندن اين كتاب ميتوان به اطلاعات خوبي از سالهاي اوليه دفاع مقدس دست يافت. اين كتاب شامل سه فصل است كه فصل اول آن تحت عنوان «از اشغال تا آزادسازي» ابتدا به زمينههاي شكلگيري تهاجم سراسري عراق و اهداف آن اشاره ميكند و سپس چگونگي اشغال خرمشهر را مورد بررسي قرار ميدهد.
بررسي علل توقف دشمن و پرداختن به وضعيت سياسي و نظامي كشور، در مقطع پر التهاب دوران اشغال كه از حساسترين برهههاي سياسي ايران به شمار ميرود مورد تحليل و بررسي قرار ميگيرد. خوانندگان در كنار آشنايي با فضاي داخل جبهه، به فضاي پشت جبههها هم سفر ميكنند و از اوضاع و احوال سياسي كشور اطلاع مييابند. همچنين در اين فصل به چگونگي روند آزادسازي مناطق اشغالي و چند عمليات سپاه اسلام پرداخته ميشود. آخرين قسمت اين فصل هم با عنوان «پس از فتح المبين» حاوي مسائلي درباره موقعيت ضدانقلاب داخلي و نيز دشمن خارجي در برابر تواناييهاي خودي، در فاصله زماني بين دو عمليات فتحالمبين و بيتالمقدس است كه به دليل بازه كوتاه زماني بين اين دو عمليات مهم و سرنوشتساز نكات ارزشمندي را در خود دارد.
در فصل دوم كه عنوان «آزادسازي» را به خود گرفته، به چگونگي آزادسازي خرمشهر پرداخته ميشود. اين فصل كه طولانيترين فصل كتاب هم است، در واقع گزارشي از عمليات بيتالمقدس، از نخستين مراحل طراحي تا پايان كار است. ضمن اين گزارش، تجزيه و تحليلهايي مربوط به سطوح مختلف جنگ، از سياستگذاري و برنامههاي كلان گرفته، تا اجراي مراحل مختلف عمليات، به همراه فشردهاي از روند حوادث، ارائه ميشود. طي اين فصل خوانندگان در جريان چگونگي انتخاب منطقه عملياتي بيتالمقدس قرار ميگيرند و با ويژگيها و مشخصات اين منطقه نيز آشنا ميشوند كه خواندن آن براي مخاطب علاقهمند خالي از لطف نيست. در ادامه فصل دوم مراحل چهارگانه نبرد بزرگ و نسبتاً طولاني بيتالمقدس توضيح داده شده و خواننده از منظري مشرف بر صحنه، در فضاي پر تب و تاب ناشي از افت و خيزهاي مراحل مختلف اين عمليات، قرار ميگيرد.
فصل سوم كتاب، با عنوان «بازتاب پيروزي» نتايج حاصله از پيروزي عمليات بيتالمقدس و آزادي خرمشهر را مورد بحث قرار ميدهد. در بخشي از اين فصل «تغيير توازن سياسي و نظامي به سود ايران» و آثار آن توضيح داده ميشود و به مبحث «تغيير ماهيت جنگ» نيز ميپردازد و تشريح ميكند كه چگونه اين پيروزي باعث شد تا جنگ ايران و عراق، ماهيت جديدي به خود بگيرد و ايران دست برتر و بالا در جنگ را پيدا كند.
«خونين شهر تا خرمشهر» در عين اينكه حاوي بررسي جنگ در زماني نسبتاً طولاني و پر حادثه از جنگ را در مجموعهاي فشرده ارائه ميدهد اما مسئله خرمشهر در آن يك مسئله محوري است. زيرا تا پايان دوره اشغال، خرمشهر، چه نزد دشمن و چه نزد خودي، مهمترين مسئله جنگ بوده است. عمليات بيتالمقدس كه موجب آزادسازي بخشهاي مهمي از خاك ايران شد حادثهاي مهم در تاريخ معاصر كشورمان است كه نسلهاي بعدي بايد به خوبي با حوادث و وقايع اين برهه حساس آشنا شوند. كتابهايي همچون «خونين شهر تا خرمشهر»، تلاشهاي مثبتي جهت آشنايي مردم و خوانندگان با تاريخ دفاع مقدس است كه اطلاعات خوب و جامعي را در اختيارشان قرار ميدهد.
