در آستانه بازگشايي دانشگاهها و مراكز آموزش عالي، ساماندهي امكانات رفاهي و ايجاد و تجهيز خوابگاههاي دانشجويي شايد بيش از آمادهسازي كلاسهاي درس و دانشگاهها از آموزش عالي انرژي ببرد كه نبود استاندارد پذيرفته شده در اين رابطه نيز به شرايط موجود دامن ميزند. امسال نيز مانند چند سال اخير بخش خصوصي يكي از انتخابهاي وزارت علوم براي برونرفت معضل خوابگاهها است.
اجرا نشدن كامل قانون بوميگزيني دانشجو به نوعي يعني اعتراف آموزش عالي به گسترش كمي دامنه خود بدون در نظر گرفتن زمينههاي كيفي علمي و آموزشي و اين اعتراف يعني هر سال در آغاز سال تحصيلي بايد براي ساماندهي رفاهي و خوابگاهي دانشجويان نيز پروندهاي باز شود و بايد پذيرفت كه اين روند همچنان ادامه خواهد داشت. شايد يكي از گزينههايي كه ميتوانست معادلات اين حوزه را تغيير دهد و مورد توجه وزارت علوم قرار بگيرد و نگرفته احصاي نيازهاي جامعه و بازار كار به نيروي انساني متخصص و دانشگاهي، گسترش ظرفيت دانشگاهها بر اين اساس و در عوض گسترش شهركهاي دانشگاهي در چند استان و تمركز بودجهها براي فراهم كردن و تجهيز خوابگاهها است. در اين مسير تهيه زرهي براي مقاومت در برابر درخواست نمايندگان براي تأسيس دانشگاه كه رونق اقتصادي و فرهنگي حوزه انتخابيهشان را در گرو راهاندازي دانشگاه ميبينند نيز ضروري است.
اجراي ناقص قانون بوميگزيني آتشبيار مسئله خوابگاههاستبه طور كلي مديريت رفاهي و اداره خوابگاهها در شأن دانشجو به چالشي براي آموزش عالي تبديل شده است. از طرفي اغلب دانشگاههايي كه تعهد اعطاي امتياز استفاده از امكانات خوابگاهي را به دانشجويان ميدهند جزو دانشگاههاي برتر از نظر ردهبنديهاي علمي و آموزشي هستند و دانشجوياني كه در سهميه مناطق رتبه بالايي كسب كردهاند در اين دانشگاهها تحصيل ميكنند. بنابراين بايد امكاناتي در خور شأن نخبگان دانشگاهي كشور ارائه كنند در صورتي كه در عمل اين اتفاق نميافتد. البته آموزش عالي با منابع و اعتبارات موجود براي تقويت امكانات رفاهي دانشجويان سه راه پيشرو دارد يا امكانات علمي و آموزشي را با كيفيت يكسان به سراسر كشور ببرد (كه با وجود شرايط موجود به ويژه در حوزه نرمافزار و هيئت علمي ميسور نيست)، يا آموزش عالي و رشتههاي آن را در شهرستانها و استانهاي كشور نظير به نظير با مشاغل بومي مورد نياز آن منطقه از نظر تخصص و تعداد گسترش دهد يا پذيرش غيربومي را تحت هر شرايطي به حد امكان محدود كند (كه البته شهامت ورود به اين موضوع به خاطر واكنشهايي كه در پي خواهد داشت بايد در مسئولان ارشد آموزش عالي باشد؛ زيرا علت اجراي دست به عصاي برخورد با قانون بوميگزيني ترس از اين واكنشها است.) خوابگاه دانشجويي در تعريف استاندارد خود يعني دولت براي بهرهمندي از استعدادهاي انساني خود جايي دور از خانواده امكاناتي براي زندگي و تحصيل و تحقيق بدون دغدغه در اختيار دانشجويان غيربومي قرار ميدهد. اما خوابگاه دانشجويي در تعريف موجود خود مكاني است مجهز به تختي دو طبقه و فلزي كه دانشجو شبها جرئت پهلو به پهلو شدن هم ندارد چراكه صداي آن خواب را بر ساير هم اتاقيها حرام ميكند. تازه اين بهترين امكان اتاق دانشجويي است و توقع بهداشت و ساير امكانات رفاهي انتظاري نابهجاست.
خوابگاههاي خودگردان راهحلي كه به مسئله بدل شدهاندخوابگاههاي خودگردان كه در پي ايده ورود بخش خصوصي به اداره خوابگاهها و در نتيجه بهبود شرايط و امكانات به وجود آمدند، امروز به موجودي بين خوابگاه و خانه دانشجويي تبديل شدهاند كه گهگاه گزارشهايي از آسيبهاي فرهنگي و تربيتي اين اماكن منتشر ميشود. ضمن اينكه چانهزني بر سر تعرفه اجارهبهاي آنها همه ساله چند ماهي وقت و انرژي وزارت علوم را ميگيرد، به طوري كه نظارت در ميان اين چانهزنيها گم ميشود. رئيس هيئت مديره شركت تعاوني خوابگاهداران غيردولتي كشور از افزايش 20 درصدي اجاره بهاي خوابگاههاي خودگردان كشور خبر داد و گفت: اين افزايش از مهر ماه سال تحصيلي جديد اجرايي ميشود. عليرضا شوكتي در گفت و گو با رسانهها اعلام كرد: خوابگاهداران غيردولتي سال گذشته نسبت به پايين بودن اجاره بهاي خوابگاهها اعتراض داشتند كه با توجه به اين اعتراضات افزايشي در اجاره بهاي خوابگاههاي غيردولتي ايجاد نشد. وي افزود: اما امسال با توجه به افزايش هزينهها، قيمت اجاره بهاي خوابگاههاي خودگردان نيز 20 درصد افزايش يافت كه از مهر امسال اجرايي ميشود. رئيس هيئت مديره شركت تعاوني خوابگاهداران غيردولتي كشور افزود: اجارهبهاي خوابگاههاي غيردولتي به صورت ماهانه بين 150 تا 250 هزار تومان است. وي در خصوص اجاره بهاي خوابگاههاي خودگردان در سال گذشته گفت: برخي خوابگاهداران با دانشگاهها مشاركت دارند و دانشگاه سرمايهگذار است كه حدود 100 هزار تومان اجارهبها به صورت ماهانه دريافت ميكنند ولي خوابگاههايي كه خصوصي بوده و با دانشگاهي مشاركت نداشته و فقط دانشجو پذيرش ميكنند از 150 تا 250 هزارتومان اجاره بها دريافت ميكنند.
شوكتي يادآور شد: در حال حاضر 418 خوابگاه غيردولتي در سراسركشور ثبت شده و در حال فعاليت است.
نقش گسترش آموزش عالي در شكستن قبح خانه مجرديدر شهرهايي كه دانشگاهها امكان ارائه خوابگاه به دانشجويان غير بومي را ندارند، اجاره دو يا چند نفره يك خانه، واحد آپارتمان و سوئيت براي اسكان دانشجو در شهر غريب تنها گزينهاي است كه بسياري از خانوادهها براي آينده فرزندانشان به آن تن ميدهند و اين اولين تجربه فرد از خانه مجردي است؛ تجربهاي كه خود آبستن تجارب ناآشنا و نامأنوستر است. كارشناسان معتقدند بخش قابل توجهي از جامعه آماري 36 درصدي از معتادان كه تحصيلات دانشگاهي دارند، افرادي هستند كه نخستين تجربه استعمال دخانيات و مواد افيوني را در خانههاي دانشجويي داشتهاند. به بيان ديگر خانه مجردي كه به بهانه گسترش آموزش عالي متولد شد، كمكم به بستر آسيبهاي اجتماعي مبدل شد كه جاگيري مناسبي در تهديد ارزشها و كاركردهاي خانواده انجام داد؛ مسئلهاي كه آموزش عالي ترجيح ميدهد خود را درگير حل آن نكند.
در حالي كه رشد كاريكاتوري آموزش عالي علت اصلي بروز اين شرايط است، گسترش كلاسهاي درس دانشگاهي در شهرها و روستاها، ظرفيتسازي در دانشگاهها و مراكز آموزش عالي فراتر از نياز بومي استانها و پذيرش دانشجو از ساير استانهاست در صورتي امكانات جانبي اسكان براي آنها فراهم نشده، گسترش رشتههايي كه بازار كار بومي منطقه جايي براي آن ندارد و در نهايت تربيت دانشجو براي تربيت دانشجو متهماني هستند كه بنا به ميزان تأثيرشان در اوضاع كنوني، رديف اتهاميشان مشخص ميشود. در اين بين بسياري از مباني فرهنگي و كيان هويت و خانوادهمان را در معرض تهديد قرار دادهايم. به عبارتي به جريان انداختن چرخ گسترش دانشگاهها و مراكز علمي و آموزشي بدون توجه به پيوست فرهنگي آن، وضع حاصل را در توزيع جمعيتي دانشجويان در كشور رقم زده است. بررسيها در اين زمينه آمارهاي قابل تأملي از درصد مهاجرين تحصيلي كه بعد از اتمام تحصيلات خود به زادگاهشان بازگشتهاند و درصدي كه در شهر مقصد ماندهاند و ساكن خانههاي بيپدر و مادر شدهاند، ارائه ميدهند.
بازگشايي دانشگاهها و مراكز آموزش عالي فرصتي است براي بازنگري سياستهاي اين حوزه و نقشپذيري مؤثرتر آن در مناسبات اجتماعي و فرهنگي كشور كه منحصر به كلاسهاي درس و محدود پرديسهاي دانشگاهي نيستند. همچنين رسانهاي شدن راه ندادن يك دانشجوي دختر به خاطر 15 دقيقه تأخير و كنار خيابان خوابيدن و ماندن وي در شب، امسال موضوع خوابگاهها را حساستر كرده و افكار عمومي آن را جديتر دنبال خواهند كرد.
